Column

De toevalligheid van de liefde

Filosoof en menswetenschapper René GirardBeeld Francois Guillot

In Trouw lees ik een wonderlijke zin. 'Ondertussen worstelt hij met zijn relatie met zijn vriendin Tess, die - afkomstig uit een heel ander milieu - misschien toch niet helemaal de ware is.' Het gaat over de roman 'Turis' van de schrijver Özcan Akyol, die in dat artikel wordt geïnterviewd. 'Hij', afkomstig uit een Turks-Nederlands arbeidersgezin, is de min of meer autobiografische hoofdpersoon van die roman en met Tess loopt het kennelijk niet helemaal lekker, want 'afkomstig uit een heel ander milieu'.

Ik weet niet hoe het eindigt tussen beiden, maar de 19de-eeuwse literatuur zou er wel weg mee hebben geweten. Natuurlijk komt het tenslotte goed, want liefde overwint alles. Houden hij en zij ècht van elkaar, dan zijn zij voor elkaar bestemd en kunnen zij bergen verzetten. Of althans, zij verzetten zich tegen elke tegenwerking die op hun weg komt - en met succes. De tegenwerking binnen hun eígen relatie, de wrijving van diezelfde standverschillen tussen elkaar, kwam er toen nog nauwelijks aan te pas.

In de werkelijkheid was dat wel anders - maar om 'werkelijkheid' was het die romantische literatuur nauwelijks te doen. Of beter gezegd: wat zij als de belangrijkste realiteit beschouwde had weinig te maken met afkomst, inkomen, standsverschillen. Zij verdedigde een diepere waarheid: de liefde waarvoor er maar één de 'ware' kan zijn en alles moet worden opgeofferd, want anders staan held en heldin levenslang onwaarachtigheid en spijt te wachten.

Liefdesideaal
Dat liefdesideaal was toen nog niet zo oud. In de bloeitijd van de middeleeuwen was het uitgevonden door de Occitaanse troubadours, zo heeft in de jaren '30 de Franse filosoof Denis de Rougemont al laten zien. Pas tegen de achttiende eeuw begon de burgerij dat literaire motief als een levensles te omarmen. Voortaan moest ieder huwelijk gestoeld zijn op passionele liefde, desnoods met Tristan en Isolde als voorbeeld.

Zo werd een 'romaneske waarheid' een 'romantische leugen', meesmuilde een andere Franse filosoof, de onlangs overleden René Girard, zo'n twintig jaar later. Hij was nóg radicaler dan de litertuur van zijn tijd, die begon te erkennen dat de liefde vaak helemaal niet tegen economie en samenleving opgewassen was. Liefde is dat zelfs niet tegen haar eigen illusie van 'de ware', aldus Girard. Onze geliefde zien wij vaak alleen maar als de uitverkorene omdat ánderen dan ook doen; liefde is niet meer dan imitatie.

Ik heb geen idee hoe dat tussen Tess en haar geliefde zit, maar ook zij zullen - net als wij - het droombeeld van de 'ware' liefde nog wel niet helemaal kwijt zijn. We zoeken tot we iemand vinden die voor ons 'geschapen' is - en daar trouwen we dan mee, in de hoop dat een leven lang te kunnen laten duren. Diezelfde dag werd dat idee elders in Trouw wetenschappelijk ondersteund. 'Soort zoekt soort, en ook in de liefde zoekt de mens naar een zielsverwant,' zou een Amerikaans psychologisch onderzoek hebben aangetoond. 'De mens creëert graag een veilige omgeving, concluderen de psychologen, met mensen om zich heen die hij kan vertrouwen.'

'Tekst loopt door onder foto'

Ger GrootBeeld Jörgen Caris

Zielsverwanten
Dat zal wel waar zijn, maar mij is het nog altijd te romantisch. Natuurlijk, vol liefdeshonger zoeken wij allemaal naar een 'zielsverwant'. Maar met welke zielsverwant we uiteindelijk hopen oud te worden wordt maar zeer ten dele beslist door de bewuste keuze die dit onderzoek nog altijd lijkt te veronderstellen. Toeval, ingesleten paden en sleur spelen daarbij ongemerkt een veel grotere rol.

Want stel: op een feestje lopen twee meisjes rond van die ik héél leuk vind. Ik zal afspraakjes maken met allebei, maar één van hen houdt net als ik van volleybal en ik kom haar wekelijks op training tegen. Hoeveel groter is dan niet de kans dat ik uiteindelijk met die laatste achterblijf - ook al vond ik de ander misschien nog nèt iets leuker? Niet omdat wij volleybal-zielsverwanten zijn, maar eenvoudigweg omdat we elkaar vaker ontmoeten en daardóór zielsverwanten worden.

Darwinisme
Of niet, natuurlijk. Fysieke nabijheid en frequente omgang garanderen niets, maar ze maken wel veel mogelijk. Vraag het aan al die mensen met een stille verliefdheid op de werkvloer. Je mag zo'n geheime, overspelige passie best romantisch noemen (de hoofse liefde wist er wel weg mee), maar zonder de respectieve, hoogst prozaïsche arbeidscontracten was het nooit iets geworden tussen die twee.

Ook verliefdheid heeft zijn darwinisme. Ze ontstaat voortdurend, maar de meeste vlammen doven weer snel uit door zuiver toeval. De liefde die overblijft is de uitkomst van die aftreksom. Niemand maakt die bewust; zoeken doen we allemaal, maar kíezen alleen in de rozige film die we achteraf in ons huwelijksarchief opslaan. Erg is dat niet. Dat darwinisme is zelfs buitengewoon succesvol gebleken. Het bestiert ons al tienduizenden jaren, en nog altijd houdt twee derden van alle gesloten huwelijken in Nederland stand tot in den dood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden