COLUMN

De tirannie van perfectie, en wat je eraan kunt doen

Welmoed Vlieger.Beeld Maartje Geels

“Ik stik als ik maar even afdaal in mijn eigen ik.” Deze zin is van de negentiende-eeuwse dichter Francois Haverschmidt, alias Piet Paaltjens. Hij raakt hier volgens mij aan de kern van een typisch moderne ervaring. Een die getekend wordt door angst, leegte en zinloosheid. Het gevoel eenzaam in je eigen ziel rond te dolen.

Die ervaring mag misschien typisch menselijk zijn, vooral jonge mensen lijken er in toenemende mate onder te lijden. Onderzoek laat steeds weer zien: opvallend veel jongeren kampen met psychische klachten. Van spanningen en faalangst tot en met burn-out. 30 procent van de jongeren blijkt volgens de wereldgezondheidsorganisatie WHO een mentale aandoening te hebben. Het gaat dan om depressies, verslaving, sociale fobie en obsessief-compulsieve stoornissen. Ook Unicef spreekt van een epidemie van psychische problemen. Geen overdreven woordkeuze, gezien de getallen.

Ook David Gourion, neurowetenschapper en psychiater in Parijs, merkt dat het aantal jongeren dat psychisch lijdt de afgelopen twintig jaar sterk is toegenomen. In een uitgebreid artikel (in Eos Wetenschap) vraagt hij zich af hoe dat komt. Natuurlijk zijn er uiteenlopende oorzaken aan te wijzen, zoals stress, slaaptekort en een gebrek aan beweging. 

Maar de problematiek zit ook dieper. Veel jonge mensen lijden onder wat Gourion de ‘tirannie van perfectie’ noemt. De druk om te slagen op school, de universiteit en het werk is enorm. Daarbij hechten we steeds meer belang aan extrinsieke doelstellingen, zoals het loon, consumeren en andere zaken. Het belang van sociale verbondenheid en van idealen komt er in ons hectische leven te karig vanaf. Juist deze ontwikkeling, die Gourion slechts summier belicht, zou wat mij betreft veel meer aandacht mogen krijgen.

Dat die extrinsieke gerichtheid zich niet alleen tot jongeren beperkt, blijkt wel uit de wijze waarop bijvoorbeeld het bedrijfsleven en de politiek functioneren. Het imago neemt steeds meer de plaats in van innerlijke waarden en overtuigingen. Ik ken geen film die de malaise van de moderne mens op dit punt beter verbeeldt dan ‘The Matrix’, van de gebroeders Wachowski. In de film ontdekt hoofdpersoon Neo dat hij zijn hele leven in een schijnwereld heeft doorgebracht. Waar is de echte werkelijkheid gebleven? En hebben wij persoonlijk nog wel contact met onze bronnen? Dat zijn de vragen waar deze film om draait.

Ten diepste ongelukkig

“Kun je je iets verschrikkelijkers voorstellen dan een menselijk wezen dat zich oplost in de veelheid van relaties met de buitenwereld? Dan een mens die zo vervlochten is in levenssituaties die boven zijn macht liggen en zich vervreemdt van zichzelf”, schrijft de Deense denker Kierkegaard. “Wie zich niet kan openbaren, kan niet liefhebben en wie dat niet kan, is ten diepste ongelukkig.”

Is er een remedie? Afstand nemen van het levensgevoel dat de eigenwaarde legt in onzekere uiterlijkheden, zoals geld, carrière, schoonheid, populariteit, succes of het aantal volgers op Twitter. Het toeval bepaalt in hoge mate hoe een mens op deze dimensies scoort. 

Je eigenwaarde van toeval laten afhangen, is vragen om moeilijkheden. “Hoe men zich innerlijk stelt tot de gebeurtenissen van het leven, dát bepaalt je lot”, schrijft Etty Hillesum terecht. Dan spant een mens zich nog steeds maximaal in om de taken, studies et cetera goed te doen, maar het zelfbeeld is er niet afhankelijk van. Wie zo afdaalt in het eigen ik, stikt niet meer, maar ontleent er juist kracht aan.

Filosoof Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Hier leest u haar eerdere columns.

Lees ook: 

Burn-out: als het te zwaar wordt om iemand te zijn

Te veel stress of een te hoge werkdruk wordt vaak als oorzaak aangewezen voor een burn-out. Maar volgens cultuurfilosoof Maarten Coolen is er iets anders aan de hand. ‘Een burn-out treedt op als je het verhaal over je eigen identiteit niet meer kunt volhouden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden