De tirannie van het moment regeert

Op zijn eerste persconferentie als minister-president kreeg Wim Kok de vraag of hij zijn kabinet, dat steunde op de traditionele tegenpolen PvdA en VVD, zag als uitdrukking van pacificatie in de Nederlandse politiek. Hij trok een verbaasd gezicht en antwoordde: 'Pacificatie? Het is toch geen oorlog?!'

Voor de verbazing van de nieuwe premier, al dan niet geveinsd, was historisch gezien geen reden. Het aantreden van zijn kabinet leek de ultieme bezegeling van het succes van ons coalitiebestel, gericht op het vreedzaam beslechten van grote maatschappelijke tegenstellingen en conflicten. Kok onderstreepte dat nog met zijn wens 'premier van alle Nederlanders' te zijn.

Nu lijkt dat stelsel, waarvoor de liberaal Cort van der Linden een eeuw terug de basis legde, vast te lopen. Het voldeed goed in het verzuilde Nederland, maar in een samenleving waarin het bewustzijn van burgers als individu sterk is ontwikkeld en zich ingrijpende veranderingen voltrekken, functioneert het niet meer zoals het zou moeten en leidt het tot vervreemding.

Er is wel iets wonderlijks aan de hand. De samenwerking tussen VVD en PvdA drukt, net als in de jaren negentig, het succes uit van het bestel als model van collegiaal bestuur. Dat model is gericht op pragmatische oplossingen, verkiest het overleg in de binnenkamer boven het open debat. Het is effectief gebleken, maar heeft als nadeel zijn apolitieke karakter. Als de ideologisch toch onnatuurlijke paarse coalities iets hebben laten zien is het dat het weinig uitmaakt of een homogeen of heterogeen kabinet aan de knoppen zit. Het systeem werkt.

De conservatieve liberaal Heldring zei in een van zijn laatste interviews dat Nederland geen politiek denkende natie is. De pacificatiepolitiek is daarvan een reflectie. Het brengt mee dat de depolitiserende reflexen sterker zijn dan de politieke. Daar komt nog bij dat het dualisme, een gezonde afstand tussen kabinet en volksvertegenwoordiging, vrijwel is verdwenen.

Hoe harder de oppositie een zittend kabinet aanvalt, hoe sterker de neiging van de coalitiefracties een verdedigende positie in te nemen en vrijwel één te worden met het kabinet. De VVD heeft dat op heel pijnlijke wijze laten zien in de kwestie van de Teevendeal. Het moet maar gewoon worden vastgesteld dat het gematigd dualisme heeft plaatsgemaakt voor een bijna onversneden monisme: coalitie versus oppositie.

Dit monisme, dat sinds de kabinetten-Lubbers school heeft gemaakt, is een teken van krampachtigheid, niet van politieke kracht. Het land blijft regeerbaar, wat geen gering resultaat is als je de verlamming elders ziet, maar de prijs is verlies aan waarachtigheid bij de kiezers en verloedering van de mores aan de Haagse kant, waar zelfs het departement dat de rechtsstaat hoort te hoeden kan transformeren tot een partijkantoor van de VVD.

Maar echt niet alles is op het conto van de politiek te schrijven. Politici zowel als media lijden onder wat de Noorse antropoloog Thomas Eriksen omschreef als 'de tirannie van het moment'. Je kunt dat de overtreffende trap noemen van de waan van de dag. Politiek bedrijven, leerde Machiavelli, is rekening houden met tijd en omstandigheden, maar het is wel moeilijk besluiten die zijn gericht op de lange termijn in overeenstemming te brengen met de emotie-erupties.

Dat wordt nog wat moeilijker bij een populisme dat zich bij die tirannie zeer wel thuis voelt. Wilders heeft in die zin Machiavelli goed begrepen dat hij van de snelle sociale media gebruikmaakt om zijn politiek van de onmiddellijkheid uit te dragen. Hierdoor neemt de afstand tussen wat bestuur vermag binnen altijd smalle marges en wat aan illusies wordt aangewakkerd, alleen maar toe.

De verbinding die populisten met ontevreden burgers tot stand brengen is schijn, de verbeelding die zij aan de macht willen brengen een illusie. Maar veel meer dan dat is het probleem dat de bestuurlijke politiek niet in staat is tot een effectief weerwoord en in onwaarachtigheid vlucht. Niet de besluiten van de Europese Unie verdedigen, maar Den Haag gebruiken om die besluiten wit te wassen, zoals een ervaren EU-watcher als Koos van Houdt, columnist van het Friesch Dagblad, het onlangs noemde.

Het is uiteraard niet gemakkelijk het verdraaien van schroefjes tot een aansprekend schouwspel te maken, zeker niet in een mediacratie die spektakel wil, maar het is geen hopeloze opgave. Een ervaren bestuurder die ik deze week sprak meent dat momenteel de kleingeestigheid regeert, terwijl deze tijd in zijn ogen vraagt om groot denken. Dat lijkt mij een sterker antwoord dan veranderingen in het bestel, zoals referenda, die een betere democratie suggereren. Het bestel kan nog lang mee, als de pacificatie van conflicten het eindpunt is van politieke strijd, niet het startpunt, want dat is de dood in de pot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden