De tijdgenoten van Lucy

Roerige tijden voor wetenschappers die de evolutie van de mens bestuderen. Recente vondsten schudden aan de humane stamboom. Niet iedereen onthaalt de nieuwe soorten even enthousiast.

Zijn vakgebied heeft één zekerheid, zegt Fred Spoor: "De moderne mens is nog de enige soort van het geslacht Homo. Met het uitsterven van de Neanderthaler en meer recent, 12.000 jaar geleden, de Floresmens in Indonesië, zijn wij de enige overlevende vertegenwoordiger."

Tot voor een aantal jaren terug was er nog een tweede zekerheid. In het tijdperk voordat de eerste Homo het levenslicht zag, leek een andere mensachtige het rijk alleen te hebben. Drie à vier miljoen jaar geleden was de tijd van Australopithecus afarensis. Een aapmens die op twee benen liep, maar nog het hoofd had van een chimpansee. En waar Lucy, het fossiel dat in 1974 in Ethiopië werd gevonden, het iconische voorbeeld van is.

Maar aan die wijsheid werd vorige week getornd. Amerikaanse paleontologen presenteerden in het vakblad Nature een halve bovenkaak en twee onderkaken, die ze 3,4 miljoen jaar oud schatten. De kaken leken op die van Lucy, maar ze waren iets moderner. Dit was een nieuwe soort, beweerden ze, die ze Australopithecus deyiremeda doopten, 'nauw verwante aapmens'.

Daar kwam bij: deyiremeda leefde niet alleen in de tijd van Lucy, hij verbleef ook in haar buurt. De kaak was op 35 kilometer van de vindplaats van Lucy ontdekt.

Het viel te verwachten dat het nieuws op verzet zou stuiten. Twee nagenoeg identieke soorten in elkaars buurt; dat is controversieel. En als het dan ook nog ingaat tegen de gevestigde opvattingen, zijn de rapen gaar. "Het nieuwe fossiel is gewoon een soortgenoot van Lucy", luidde de reactie van Tim White, één van Lucy's ontdekkers, in The New York Times. "Niets anders dan een afarensis met een brede kaak."

Maar voor Fred Spoor, paleontoloog aan het University College in Londen, is dit het zoveelste bewijs dat de evolutie geen recht pad heeft gevolgd. "Evolutie is een gecompliceerd proces, waarbij regelmatig soorten ontstaan en uitsterven. Als wij terugkijken naar onze stamboom, dan zien wij dat als zijtakken. Maar dat komt doordat wij onszelf als eindpunt ervaren."

Onderkaak

De eerste aanwijzing dat er drie, vier miljoen jaar geleden diverse mensachtigen naast elkaar leefden, dateert uit 1995. Toen vonden Franse onderzoekers in Tsjaad een onderkaak die ze aan een andere soort toeschreven dan die van Lucy. Spoor: "Het veld was niet onder de indruk en het is nog steeds de vraag of deze Australopithecus bahrelghazali werkelijk een andere soort is."

Zelf was hij in 2001 betrokken bij de vondst van weer een andere tijdgenoot van Lucy. Deze Kenyanthropus platyops is door veel vakgenoten bestudeerd en wordt volgens hem nu vrij algemeen geaccepteerd als aparte soort.

Australopithecus deyiremeda is goed beschreven als nieuwe soort, zegt Spoor. "Maar ook hier is tijd nodig zodat anderen hun oordeel kunnen geven. Behalve de onderzoekers zelf heeft niemand deze fossielen nog kunnen bestuderen."

Tegelijk moet hij toegeven dat deyiremeda een vreemde eend in de bijt was. De oermens moet een andere niche hebben gevonden dan Lucy - ander leefgebied, andere rol, ander dieet - anders zouden ze elkaar beconcurreren en zou een van de twee (lees: deyiremeda) snel zijn uitgestorven.

Daar zijn wel aanwijzingen voor. Zo duiden de verschillen in kiezen en tanden op dat andere dieet.

Daarnaast suggereren de ontdekkers van deze kaken dat deze horen bij voetbotjes die ze een paar jaar eerder in de buurt hebben gevonden. En dat is een apenvoet; met een grote teen die niet naar voren staat zoals bij de mens, maar opponeerbaar is zoals bij chimpansees. Dan is de conclusie: afarensis liep op twee benen over de vlakte, deyiremeda klom in de bomen. Het is wel een vreemde combinatie, zegt Spoor. "Een voet uit de tijd vóór Lucy en een hoofd dat moderner was."

Zelf ziet hij niet zo'n probleem in die co-existentie. "We weten niet of ze elkaar ontmoetten. Dat hoeft ook niet. In Congo zitten chimpansees en gorilla's bij elkaar in de buurt, maar ze mijden contact. En vergeet niet: hun leefgebied zat niet vol. Hier en daar had je een plukje mensachtigen."

Gooien deze ontdekkingen de boel nu overhoop en moet de humane stamboom opnieuw worden opgetuigd? Dat valt wel mee. "Aan de grote lijn verandert niet veel. Van de eerste miljoenen jaren na de afsplitsing van de mensapen hebben we maar een paar fossielen. Kleine lichtpuntjes op een verder duistere route. Nieuw is nu dat in de tijd van Australopithecus meerdere soorten hebben geleefd, zeker drie. Het verhaal is complexer geworden. Dat is inherent aan ons vak. Met een paar fossielen kun je een mooie rechte evolutielijn trekken. Nieuwe fossielen verstoren dat simpele beeld."

Dat is nog maar de vraag, reageert de Nederlandse paleontoloog John de Vos. "Vaak zijn het de onderzoekers zelf die met hun ontdekking willen scoren. Een kleine variatie zoals een pukkeltje op een kaak rechtvaardigt soms al om er een nieuwe soort van te maken. Maar zoiets heeft tijd nodig. Zo'n idee moet uitkristalliseren. Daar gaat een generatie overheen."

Rimpeling

Hij geeft het voorbeeld van de vijf schedels van een Homo erectus die sinds 1991 in het Georgische Dmanisi zijn opgegraven. "Vijf schedels, één soort, grote verschillen. En dat binnen een gebiedje van twintig bij tien meter. Dan is het toch volkomen ongeloofwaardig om bij deze kleine variaties aan nieuwe soorten te denken. Nee, deze ontdekking maakt totaal geen indruk op mij. Het is niet meer dan een rimpeling in de vijver."

Volgens hem zijn er in de lijn naar de mens maar drie soorten te onderscheiden: Australopithecus, Homo erectus, Homo sapiens. "Voor de rest gaat het om variatie binnen de soort. Adaptieve radiatie heet dat: kleine aanpassingen aan de omgeving. Net zoals nu de Inuit klein en gedrongen zijn, terwijl een Afrikaans volk als de Tutsi's groot en mager is. Louter aanpassingen aan het klimaat, maar wel één soort: Homo sapiens."

Dat vindt Fred Spoor dan weer een simplistische interpretatie. "We onderscheiden fossielen in soorten op basis van de variatie die we binnen nu levende soorten zien. Wat John de Vos zegt, klinkt aantrekkelijk, maar de variatie die je binnen elk van die drie soorten mensachtigen zou hebben is veel groter dan binnen welke levende soort dan ook."

Bedenk wel, vervolgt hij, dat een nieuwe soort geleidelijk ontstaat. "De factor tijd speelt ook een rol in die variatie. Je begint niet met een clubje Australopitheci waaruit ineens een volledig andere soort voortkomt. Als hun wegen scheiden, zullen de eerste nakomelingen nog heel erg op elkaar lijken. Kijk, we weten dat twee miljoen jaar geleden de Congo-rivier de toenmalige populatie mensapen in twee helften heeft gescheiden: nu heb je chimpansees ten noorden van de rivier, en bonobo's ten zuiden ervan. Dat was in het begin natuurlijk niet zo duidelijk. Als je die evolutie wil reconstrueren met fossielen, zul je, dicht bij de afsplitsing, verdacht moeten zijn op kleine verschillen."

Dat is volgens De Vos het probleem niet. "Wat ontbreekt, is het grote verhaal. Een model waaraan je nieuwe vondsten kunt toetsen. Onze voorouder die als een chimpansee op zijn knokkels liep, kwam uit de bomen, strekte zijn achterpoten en ging zijn handen gebruiken. Waardoor zijn hersenen groeiden. Kijk, dan kun je een diagnose stellen."

Maar dat is niet de lijn, zegt Spoor. "Een halve eeuw geleden was hersengrootte een criterium voor het geslacht Homo. Met meer dan 800 cc stak je de cerebrale Rubicon over. Maar dat bleek geen werkbaar criterium. De eerste Homo's hadden niet zulke hersens.

"Uiteindelijk bepalen wij natuurlijk zelf wie er op die tak van het geslacht Homo zit. Het is onze reconstructie. En het lijkt er nog altijd op dat die tak een afsplitsing van Australopithecus is, van Lucy's soort. Maar het verhaal eromheen wordt steeds complexer. Want wat weten we nou? We hebben wat fossielen uit de Riftvallei in Ethiopië, een beetje uit Zuid-Afrika. Maar bijvoorbeeld niks uit Congo. En dat fossiel in Tsjaad; dat is 2500 kilometer verderop. Hoe is die daar verzeild geraakt? Mijn eigen speculatie is dat er wel talloze Australopitheci in Afrika hebben rondgelopen, maar dat we die nooit zullen vinden."

Onderkaak

Australopithecus deyiremeda was niet de enige steen die dit voorjaar in de vijver van de humane evolutie werd gegooid. Begin maart beschreven Amerikaanse wetenschappers een 2,8 miljoen jaar oude onderkaak, ook in Ethiopië gevonden. Een geprononceerde apenkaak, met kiezen die menselijke trekjes vertoonden. Deze kaak was van een lid van het geslacht Homo geweest, luidde de conclusie. Tot dan was het oudste bewijs van een Homo 2,3 miljoen jaar oud. De nieuwe recordhouder kwam heel dicht in de buurt van Australopithecus afarensis. Bovendien werd in mei bekend dat er stenen werktuigen waren gevonden van 3,3 miljoen jaar oud. Geen handige stenen zoals ook chimpansees gebruiken om noten te kraken. Nee, steenscherven die van een lavasteen waren afgebikt en bewerkt zodat je ermee kon snijden of vlees van karkassen kon schrapen. Hier was iemand met verbeeldingskracht aan het werk geweest. Zoveel intelligentie leek pas 2,5 miljoen jaar geleden tussen de oren te kruipen.

Mens en chimpansee

Zes à zeven miljoen jaar geleden scheidden de evolutionaire wegen van mens en chimpansee. Van de eerste schreden op dat humane pad is maar weinig bewaard gebleven. Een schedel hier, een kaak daar, wat botfragmenten. Te weinig om er een echte lijn in te zien. Dan duikt 4,2 miljoen jaar geleden Australopithecus anamensis op, die overgaat in Australopithecus afarensis.

Het geslacht Australopithecus houdt het nog een hele tijd vol, tot zo'n twee miljoen jaar geleden. Dan heeft het geslacht Homo zijn intrede al gedaan, vermoedelijke nazaten van afarensis, en met Homo erectus en Homo sapiens als grote succesnummers. Maar ook een andere lijn met Paranthropus (de notenkraker) doet het erg goed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden