Koning Willem-Alexander

De tijd is rijp voor de onbevangenheid van koning Willem-Alexander

Koning Willem-Alexander tijdens zijn toespraak op 4 mei.Beeld EPA

Met zijn excuses voor de geweldontsporingen in Indonesië en de opmerking over de rol van zijn overgrootmoeder in de Tweede Wereldoorlog, etaleert koning Willem-Alexander een zekere onbevangenheid over die periode. Het is ook de tijd voor zo’n blik, zeggen historici.

Jord Schaap legde net zijn kinderen in bed toen koning Willem-Alexander maandagavond het spreekgestoelte op de lege Dam betrad, dus het ‘wat-gebeurt-hier-gevoel’ heeft hij niet ervaren. Maar daarom heeft hij de tekst achteraf wel goed kunnen bestuderen.

Schaap schreef in 2007 ‘Het recht om te waarschuwen’, een onderzoek naar de toespraken die koningin Wilhelmina vanuit Londen hield. “Ik vind het heel bijzonder dat een achterkleinzoon op zekere afstand kan reflecteren op de oorlogsperiode waarin zijn overgrootmoeder Wilhelmina zo’n grote rol heeft gespeeld”, zegt hij. “Hij maakt geen verwijten achteraf, veel zegt hij ook níet, maar met een heel onbevangen blik geeft hij wel aan welke lessen hij uit haar optreden heeft getrokken.”

Medemensen voelden zich in de steek gelaten, onvoldoende gehoord, onvoldoende gesteund, zei de koning. En met de volgens Schaap ‘elegante’ verwijzing naar de Joodse Amsterdammer Jules Schelvis, was ook duidelijk welke medemensen hij daarmee bedoelde. Het is iets, zei Willem-Alexander, wat hem niet loslaat. “Daarmee werd dit een heel mooie toespraak, op een bijzonder moment.”

In slechts drie van de 31 toespraken van koningin Wilhelmina vanuit Londen verwees zij naar de Jodenvervolging. Naar de reden waarom gissen de historici. “Willem-Alexander gaat voorbij aan die historische vraag”, zegt Schaap. “Hij maakt er meer een persoonlijke van, door te zeggen: het laat hem niet los. Om vervolgens direct naar de lessen te gaan voor de huidige generatie. We moeten niet wegkijken, niet uitwissen, niet apart zetten.”

Onbevangenheid

Eenzelfde toon eigenlijk die de koning aansloeg toen hij in maart een staatsbezoek aan Indonesië bracht, waar hij excuses maakte voor de geweldontsporingen aan Nederlandse zijde tijdens de onafhankelijkheidsstrijd (1945-1949). Terwijl hij daarmee tegelijkertijd nog levende Nederlanders kon kwetsen die destijds vochten in opdracht van de Nederlandse regering, of hun nabestaanden.

“Met dezelfde onbevangenheid heeft hij toen verteld hoe hij vanuit het nu naar de geschiedenis kijkt. Een geschiedenis waarvan hij persoonlijk geen deel heeft uitgemaakt. Zonder zwaar te oordelen maakte hij excuses voor aangedaan leed. En hij neemt nadrukkelijk afstand van die periode. Dat is volstrekt in lijn met wat maatschappelijk breder leeft. De Tweede Wereldoorlog en de strijd in Indonesië zijn niet zíjn oorlogen, maar hij trekt er wel zijn lessen uit voor het heden en de toekomst.”

Generatiegenoot premier Rutte deed precies hetzelfde toen hij in januari bij de Nationale Holocaustherdenking excuses aanbood voor de rol van de Nederlandse overheid. Wat dat betreft trekken de koning en het kabinet ook samen op, vermoedt Schaap.

Ook historicus Chris van der Heijden was ook onder de indruk, maar plaatst de toespraak wel in de sorry-cultuur die volgens hem in een stroomversnelling is geraakt. “We buigen voor velen”, zegt hij. Voor de slachtoffers van de slavernij, van misbruik, van de oorlog. “Het wordt ook steeds makkelijker naarmate er minder slachtoffers in leven zijn en er minder kans is op schadeclaims. Maar dit gezegd hebbende, vind ik wel mooi dat het gebeurt.” 

In de toespraak van de koning kalft het beeld van de standvastigheid van Wilhelmina af, zegt Van der Heijden, en haar vermeende glansrol van destijds wordt grauwer en somberder. Maar we moeten vooral vooruit kijken, zegt hij.

“In twee toespraken op rij zien we dat niet alleen de koning, maar in feite de Staat der Nederlanden zich kwetsbaar opstelt door fouten uit het verleden te erkennen. Dat is bijzonder, want dat doen staten nóóit. Trump of Poetin zouden dat niet in hun hoofd halen. Willem-Alexander doet dat wel, en dat is een bijna feminiene kwaliteit. Ik persoonlijk vind dat dus heel mooi.”

Lees ook:

Over het zwijgen van Wilhelmina: wat de koning bedoelde met de uitspraak over zijn overgrootmoeder

Wat bedoelde koning Willem-Alexander precies toen hij het had over zijn overgrootmoeder, in zijn historische speech op de Dam tijdens de Dodenherdenking?

Lees hier de volledige toespraak van koning Willem-Alexander.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden