De Tien Geboden tellen niet meer mee

Ook de protestantse kerken mengen zich officieel in het debat over de befaamde tweeling normen en waarden. Gisteren belegde het pas opgerichte bezinningscentrum van Kerk en Wereld een 'studieberaadsdag' op seminarium Hydepark in Doorn. ,,Je kunt wel hameren op die Tien Geboden. Maar we hebben er minstens vijf, zes overboord gegooid.''

'Waarden, normen en de last van het gedrag', rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), verscheen op 8 december. Het beoogde debat brak los, de kranten stonden vol, maar de protestantse Samen-op-wegkerken hielden zich muisstil -de expliciete oproep van premier Balkenende ten spijt.

Binnenshuis, zegt dr. Bert de Leede, directeur van seminarium Hydepark, was het WRR-rapport wél gespreksonderwerp. ,,Maar een officiële reactie wordt al snel algemeen en formeel. Daarom hebben we gekozen voor meningsvorming.'' De studieberaadsdag is het begin. Bedoeling: 'interne doordenking' én 'een bijdrage' aan het publieke debat.

De tafels staan gezellig in carré en alle stoelen zijn bezet door 'vertegenwoordigers' uit kerk en samenleving. Socioloog en WRR-lid prof.dr.Kees Schuyt is er ook. Sinds 8 december rept hij zich van spreekbeurt naar spreekbeurt. Doorgaans moet hij zijn licht laten schijnen over de teloorgang van het gedrag. Dit gezelschap wil hem horen over hoofdstuk 5, onze 'gemeenschappelijke waarden'.

Kort samengevat: we hébben gedeelde waarden, we verschillen alleen van mening over hoe je ze uitwerkt.

Schuyt erkent dat de WRR 'heel zuinig' is over de kerken. ,,Wij hebben de stelling betrokken dat de overheid voorzichtig moet zijn met het deugdzame leven op te leggen.'' En ook de kerken, weliswaar 'belangrijke dragers', kunnen niks meer opdringen aan anderen.

,,We hadden'', zegt Schuyt, ,,ook de Tien Geboden als gemeenschappelijke waarde kunnen noemen. Maar het is een empirisch gegeven dat we het daar niet langer over eens zijn. Ik durf niet meer te zeggen dat het vierde gebod -eert uw vader en uw moeder- algemeen wordt gedeeld.''

Telt de Bijbel dan helemaal niet meer mee? Jawel, als oermoeder van het humanisme. Schuyt haalt de Franse filosoof Guillebaud aan die zes 'grondwaarden van de westerse cultuur' formuleerde. Van toekomstgeloof tot rechtvaardigheid: het zijn geseculariseerde varianten op joods-christelijke geloofsartikelen. ,,Heel weinig mensen aanvaarden die niet'', zegt Schuyt.

Hoe samen te leven, blijft niettemin de kwestie. De filosoof John Rawls gebruikt het begrip 'overlappende consensus': je stelt vast dat je het met elkaar eens bent, maar wel vanuit verschillende motieven. Neem het verbod op elkaar van het leven beroven. De een is ertegen omdat de Bijbel het verbiedt. De ander uit praktische (het wordt een rommeltje) of uit sociobiologische redenen. Het resultaat blijft gelijk: we spreken af dat we er niet zomaar op los moorden. Het lijkt heel minimaal, maar het is een manier om 'vreedzaam met elkaar om te gaan'.

Dat van die Tien Geboden zit een aanwezige hoog. Hoezo heeft Schuyt 'empirisch' vastgesteld dat die niet meer gelden? ,,Je hoeft alleen maar om je heen te kijken'', zegt de socioloog. ,,Je kunt wel hameren op die Tien Geboden, maar we hebben er minstens vijf, zes overboord gezet. Alleen 'Gij zult niet doden' en 'gij zult niet stelen' gelden denk ik nog algemeen.''

De rooms-katholieke filosoof prof. dr.Pieter Anton van Gennip verontschuldigt zich bij voorbaat. Hij wilde een 'geharnast verhaal' houden tegen het WRR-rapport. Maar hoe meer hij zich erin verdiepte, hoe sterker hij belaagd werd door 'alle mogelijke twijfels'. Toch heeft hij nog menig minpunt ontdekt. Kerk en religie komen er in het rapport niet, zoals Schuyt zei, bekaaid vanaf. ,,Dames en heren, laat u niet in de luren leggen: ze ontbreken gewoon.'' En dat noemt Van Gennip 'een vervelende omissie'.

Nog zo'n gebrek: het rapport zwijgt over het Kwaad. Eeuwenlang erkende de mens de Boze als een zelfstandige macht waartegen hij niet was opgewassen. Maar wie gelooft nog in de duivel, ligt nu nog wakker van de hel? Van Gennip breekt een lans voor de aloude christelijke moraal. ,,Uiteindelijk komt het neer op een fundamentele keuze tussen Goed en Kwaad.''

Het debat is begonnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden