De theologische thriller: een keerpunt in christelijke fictie

Geen seks, wel veel romantiek, geestelijke strijd en verwijzingen naar bijbelse normen en waarheden. Het zijn de belangrijkste ingrediënten van de theologische thriller, een genre dat zich mag verheugen in snel groeiende belangstelling.

In tegenstelling tot de explosieve belangstelling voor de Celestijnse Belofte van James Redfield (de New Age-variant), kenmerkt deze christelijke fictie zich door een langzame, maar gestaag groeiende interesse. Een trend die in Nederland al een jaar of vijf aan de gang is.

De verkoop van christelijke fictie is de laatste jaren in de VS meer dan verdubbeld (van 11 miljoen exemplaren in 1991 tot 22,4 miljoen in 1994), en bepaalt daar inmiddels 2,2 procent van de totale boekverkoop. Voor een belangrijk deel wordt dit veroorzaakt door de opkomst van een nieuw genre, waaraan de Nederlandse uitgever de naam theologische thriller gaf. Een genre dat nauwelijks bij bestaande categorieën in te delen is. Wie dat toch wil proberen, komt waarschijnlijk uit bij fantasy die zo hier en daar wat weg heeft van science fiction, maar waarin de thriller-elementen overheersen. Of een minder gelukkige kruising tussen John Bunyan en Stephen King.

Aanstichter

Aanstichter van de rage is Frank Peretti, die van zijn in 1986 verschenen bestseller This present darkness (vertaald als: De duisternis aanwezig) meer dan twee miljoen exemplaren verkocht in de VS. Het verhaal speelt zich af in een klein universiteitsstadje. Journalisten van de plaatselijke krant en de dominee van een orthodoxe gemeente raken betrokken bij een complot dat gesmeed wordt door de elite van de stad. Daaronder bevinden zich onder meer het universiteitsbestuur, de dominee van de vrijzinnige gemeente en de plaatselijke commissaris van politie en allemaal worden zij beïnvloed door duistere machten.

Het is het begin van een geestelijke strijd tussen de vertegenwoordigers van de demonische machten van de New Age en de christenen die worden bijgestaan door engelen. Een vriendelijk griezelverhaaltje, waarbij de lezer desondanks neiging krijgt 's avonds eerst even onder het bed te kijken en de kasten te inspecteren op demonen.

Het manuscript van 'De duisternis aanwezig' werd, zoals het een bestseller betaamt, door diverse uitgevers geweigerd voordat het aan zijn zegetocht begon. Charismatisch evangelischen waren de eersten die belangstelling toonden en daarna sloeg het boek ook aan bij een breder christelijk publiek. Het boek markeerde een keerpunt in de christelijke fictie, die zich tot dan toe vooral beperkte tot streekromanachtige verhalen, van het Kleine-huis-op-de prairie-soort. Ook in Nederland worden de boeken van Peretti inmiddels bij tienduizenden verkocht.

De filmrechten van This present darkness zijn verkocht aan Howard Kazanjian, producer van onder meer Raiders of the Lost Ark en Return of the Jedi. Aan het eind van dit jaar beginnen de opnamen voor de film, die wordt uitgebracht door Warner Bros. Ook aan een stripboek wordt gewerkt. Vorige maand verscheen de vertaling van Peretti's jongste roman, The oath (De eed). Deze roman, waarin de directe christelijke thema's bewust wat op de achtergrond zijn geraakt, moet de doorbraak naar het grote (niet-christelijke) publiek bewerkstelligen. Een theologische thriller waarin de theologie een beetje zoek is, maar waarin het thema 'verborgen zonde' de rode draad vormt.

Gelegenheidsschrijvers

Het succes van Peretti bracht in de VS een heuse hausse teweeg. Jan en alleman wist zich opeens geïnspireerd tot het schrijven van een christelijke thriller. Er kwamen talloze gelegenheidsschrijvers die aan literaire kwaliteit geen boodschap hadden. Tv-dominee Pat Robertson waagde zich in The end of the age aan een apocalyptisch scenario, waarbij hij de gebeurtenissen beschrijft die voorafgaan aan de wederkomst van Christus. Financieel adviseur Larry Burkett publiceerde in 1991 The illuminati, een roman die de eerste was in een nog steeds groeiende rij boeken over eindtijdcomplotten en New Age-samenzweringen. Vorig jaar kwam Burkett met The Thor conspiracy, waarin in de 21e eeuw een New Age-werelddictator opstaat die probeert het 'Vierde Rijk' te stichten. Charles Colson en Ellen Vaughn brachten wat variatie met een roman waarin de abortusproblematiek centraal staat. De lijst zou moeiteloos uit te breiden zijn met andere voorbeelden.

De eigenaresse van een christelijke boekwinkel in Utrecht bevestigt dat de verkoop van dit soort fictie de laatste jaren flink is toegenomen. “De verhalen spreken tot de verbeelding”, zo verklaart ze het succes van Peretti en aanverwanten. “Een aantal jaren geleden rustte er min of meer een taboe op dit soort boeken; geloof mocht alleen rationeel benaderd worden. De laatste vijf jaar is ook in de kerken wat meer ruimte voor het bovennatuurlijke.”

Angst voor New Age

Angst voor de New Age-beweging lijkt een belangrijke inspiratiebron voor de schrijvers, die doorgaans behoren tot een conservatieve of evangelicale richting. Frank Peretti creëert in This present darkness een overzichtelijk onderscheid tussen de 'goeien en de slechten', door elementen die het orthodoxe geloofsgoed bedreigen, flink uit te vergroten. Hij strooit daarbij kwistig met stereotypen: vrijzinnige gemeenteleden die heulen met de nieuwe spiritualiteit en moderne theologie, de universiteit als occult broeinest waar een psychologiedocente argeloze studenten verleidt tot geëxperimenteer met hogere sferen, en de vrijzinnige, maatschappelijk-betrokken dominee van een buurkerk - voorstander van religieuze verdraagzaamheid en tegenstander van dierenmishandeling - die in werkelijkheid een New Age-wolf in schaapskleren blijkt.

Alle evangelische 'aartsvijanden' en de terreinen waarop zij zich bevinden, zijn duidelijk gedefinieerd. Daarnaast spreken ook Peretti's beschrijvingen van herkenbare situaties waarschijnlijk tot de verbeelding van de lezer. Een gemeente die op het punt staat te scheuren, botsingen tussen de fundamentalisten en zij die 'het zuivere Woord niet meer willen horen' en de dominee die met zijn charme ongewild vrouwenhoofden op hol brengt. Het had de kerk om de hoek kunnen zijn.

Schrikbeelden

Professor Irving Hexham van de universiteit van Calgary, zelf evangelisch en publicist voor de Amerikaanse bladen Christianity Today en Charisma, is een van de weinigen die zich eraan waagde de Peretti-cultus in zijn eigen kring te bekritiseren. In Perspectives on New Age zegt hij: “Kenmerkend is dat het kwade brein achter de samenzwering een vrouwelijke professor in de psychologie is, die regelmatig communiceert met kwade geesten. Daarin komen diverse schrikbeelden voor fundamentalisten samen: feminisme, het openbare hoger onderwijs, de moderne psychologie en de New Age-beweging. De betere evangelische schrijvers proberen dit soort ongenuanceerde etikettering te voorkomen, maar veel 'gewone' kerkleden accepteren het gemakkelijk en passen het toe in hun dagelijks leven.”

Volgens Hexham onderschatten velen de invloed van Peretti. Het boek zou er volgens hem toe hebben bijgedragen dat (Amerikaanse) evangelischen, die in de jaren zeventig en tachtig zijn ontsnapt aan een 'wettisch fundamentalisme' nieuwe sociale muren hebben opgetrokken. “Alles wat geassocieerd wordt met de New Age-beweging, zoals ecologie, steun voor nucleaire ontwapening en meditatie, heeft vroegere taboes zoals bioscoopbezoek, make-up en roken vervangen als criterium om de 'ware' christenen te onderscheiden van de rest”, aldus Hexham. Aan de andere kant benadrukt hij dat New Age-schrijvers net zo vaak het christelijk geloof eenzijdig afschilderen als een spiritueel dode en intolerante beweging, die zich verzet tegen intellectualisme en zuivere religiositeit.

Engelen en demonen

Engelen, demonen en andere bovennatuurlijke werkelijkheden worden in de nieuwe 'generatie' christelijke fictie beschreven als realiteit. Zo bezien zou het nieuwe genre een reactie kunnen zijn op een te rationeel klimaat in de kerken. Maar evengoed is het een modeverschijnsel, zoals de cyberpunk in de jaren tachtig als nieuw science-fictiongenre furore maakte. De christelijke thriller bevindt zich duidelijk nog in de experimentele fase. De vraag is, of het daarbij blijft of dat het uitgroeit tot een volwaardig (sub)genre. Maar zolang gelegenheidsschrijvers als Pat Robertson zich op deze markt begeven, zullen veel producten waarschijnlijk blijven bestaan uit eendagsvliegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden