De textielfabriek die een gemeentehuis werd

In Winterswijk is na jarenlang touwtrekken het pleit beslist: in de oude Tricotfabriek aan de Wilhelminastraat - ergens in dat labyrint van ooit witgepleisterde ruimten, hallen met mysterieuze buizen, betonnen kuipen in de vloer en batterijen leeggehaalde stoppenkasten - komt het nieuwe gemeentehuis. Of, zoals het gemeentebestuur het formuleert in voorzichtige ambtelijke taal: “Er is een principebesluit richting Tricotfabriek”.

De hieraan voorafgaande geschiedenis laat zich lezen als een thriller. Vriend en vijand - zulke termen dringen zich onwillekeurig op - zijn het erover eens dat deze fabriek, 'de Breistoom', een stoomweverij uit 1888, een grote rol speelt in de sociaal-economische geschiedenis van de streek. Het is de erfenis van Gerrit Jan Willink, zoon uit een eeuwenoud doopsgezind textielgeslacht.

In de loop van driekwart eeuw groeide de 'Breistoom' uit tot de Koninklijke Tricotfabriek G.J. Willink: met ruim zevenhonderd werknemers - hele busladingen vrouwen uit Duitsland werkten er - het grootste bedrijf in Winterswijk.

Vanaf de jaren zestig kwam de ondergang van de Winterswijkse textielnijverheid. Lage-lonenlanden, bedrijfswinsten die niet in investeringen werden omgezet, fusies die niet meer mogen baten: “Het ene na het andere bedrijf sloot in die tijd de deuren. Dat greep diep in de gemeenschap in. Je kunt het vergelijken met met de sluiting van de mijnen in Limburg”, zegt een voormalige werknemer.

Sinds 1978 staat het hele complex leeg en is het een veelbegeerde buit. Er is Breistoom-eigenaar Ter Kuile, die almaar geen nieuwe huurders voor zijn complex vindt en uiteindelijk het liefst wil slopen om plaats te maken voor de bouw van twee grote supermarkten plus parkeerterrein (de middenstand is tégen); er is een heel scala herbestemmingsplannen, met al dan niet gebrekkige financieringsvoorstellen; er zijn bezorgde commissies, de Winterswijkse monumentencommissie, de Gelderse monumentenraad.

Dan komt in 1991 de eerste concrete suggestie om het stadskantoor in de Tricotfabriek onder te brengen. Maar een gemeentelijk structuurplan van datzelfde jaar zegt: sloop màg. “Als je vijftien of twintig jaar tegen die ruïne aangekeken hebt, dan is het logisch dat je zegt: voor de grond met die pruttel”, verdedigt een wethouder zijn besluit van destijds. De Bond Heemschut geeft niet op, en wil de Tricot op de rijksmonumentenlijst laten plaatsen, wat in juni 1993 - voorlopig - lukt.

De gemeente blijft aarzelen, is bang voor schadeclaims van de eigenaar, zit met de vervuilde bodem, en heeft intussen een probleem erbij: haar uitbreidingsplannen voor het bestaande gemeentehuis stuiten op verzet van de bevolking. Besloten wordt om met het nieuwbouwplan van de eigenaar verder te gaan: herbestemming zou te duur worden, zo heeft men zich - 'op de achterkant van een sigarendoos', schampert de oppositie - laten voorrekenen. Na een drukbezochte forumavond, georganiseerd door het Tricot-verzet, gaat de gemeenteraad om: de gemeentehuisplannen mogen onderzocht worden op hun haalbaarheid, al dreigt de afwijzing van een definitieve plaatsing op de rijksmonumentenlijst even roet in het eten te gooien. Financiering van de herbestemmingsplannen - de grond zal schoon worden opgeleverd, en de plaatselijke woningbouwvereniging participeert - blijkt doenlijk, en het huidige gemeentehuis blijft behouden voor enkele representatieve doeleinden.

Het nieuwe gemeentekantoor komt in het architectonisch meest waardevolle gedeelte van het fabriekscomplex, de 'spoelerij', een uitbreiding van 1912/15, een hoog- oprijzende, voor die tijd hypermoderne betonconstructie van architect Arend Gerrit Beltman. Ook voor de oude plataan op het fabrieksterrein is een gelukkige afloop vrijwel zeker. Voor de schoorsteen - de laatst overgeblevene in Winterswijk - nog niet. Behoud daarvan wordt misschien te duur: “Die mag niet de duurste vlaggemast van de Achterhoek worden”, vindt de gemeenteraad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden