Interview

De terugkeer van oude spoken, of welke gevaren bedreigen Europa?

Wie zijn de vrienden van Nederland? Blauw is positief gezind, rood is negatief gezind. Beeld Trouw, Bron: HCSS
Wie zijn de vrienden van Nederland? Blauw is positief gezind, rood is negatief gezind.Beeld Trouw, Bron: HCSS

De strijd tegen IS en de confrontatie met Rusland worden conflicten van lange adem, stelt Tim Sweijs. Hij werkte mee aan een analyse van de bedreigingen waar Nederland zich tegen moet wapenen.

Marno de Boer

Nederland moet rekening houden met problemen waarvan de hoop was dat die in de eenentwintigste eeuw niet meer in Europa zouden voorkomen. Dat zijn niet alleen Poetin en Islamitische Staat, maar ook het risico op agressief-nationalistische leiders in Europa.

Het antwoord op de veiligheidsproblemen moet dan ook breder zijn dan puur en alleen militair, al blijft de krijgsmacht een belangrijke rol spelen. Dat is de conclusie van Tim Sweijs, onderzoeker bij het Haags Centrum voor Strategische Studies. Hij werkte aan de strategische monitor, een jaarlijks rapport voor de ministeries van defensie, buitenlandse zaken, en veiligheid en justitie, dat minister Jeanine Hennis gisteren in ontvangst nam.

De titel van het onderzoek is 'de terugkeer van spoken (waarvan we hoopten dat ze tot het verleden behoorden)'. Vanwaar die titel?
"Lange tijd heerste de hoop dat een aantal kwade geesten na de Tweede Wereldoorlog voorgoed van het Europese continent zijn verbannen. We creëerden de Europese Unie, en buiten Joegoslavië is er geen oorlog gevoerd. Nederland deelt zelfs een legerhoofdkwartier met Duitsland. Maar toen werd een vliegtuig vol nietsvermoedende vakantiegangers neergeschoten en duizenden Europese jongeren trokken naar de revoluties in de Arabische wereld. Russisch en religieus geweld zijn terug op de agenda.

"Twee jaar geleden concludeerden we bij ons instituut al dat Rusland en China zich de afgelopen dertig jaar op economisch, militair en diplomatiek gebied geleidelijk meer assertief gedragen. Dat was toen nog vooral retoriek. Vorig jaar onderzochten we welke staten in overlappende invloedsferen van de Verenigde Staten, de Europese Unie, Rusland en China liggen. Onze hypothese was dat zulke scharnierstaten kwetsbaarder zijn voor een conflict dat door buitenlandse bemoeienis kan escaleren. Oekraïne kwam eruit als een kwetsbaar land. Toen we onze resultaten publiceerden, begonnen net de demonstraties op het Maidan-plein in Kiev over het associatieverdrag met de EU. Dat is de functie van een monitor. Je kunt peilen en aanraden ergens extra op te letten, zonder exact te voorspellen."

Wat betekent die bevinding voor het defensie- en veiligheidsbeleid?
"Aan de Russische agressie op de Krim liggen diepere ontwikkelingen ten grondslag. De Russische strijdkrachten worden omgevormd van een groot dienstplichtigenleger naar kleinere moderne eenheden die snel inzetbaar zijn. Daaronder zit ook een militarisering van de samenleving. Er zijn televisiekanalen die niet 'The Voice' uitzenden, maar competities tussen tankbemanningen op een parcours. Dat betekent dat de Navo weer belangrijk wordt voor zijn oorspronkelijke doel van afschrikking van een sterke militaire tegenstander. Dat vraagt om training en middelen waarmee je hard kunt vechten tegen een sterke tegenstander, zodat de annexatie van de Krim geen navolging krijgt in het grondgebied van de Navo of de Europese Unie. Bondgenoten moeten weten dat ze hulp krijgen als ze onder druk staan. De militaire oefeningen die nu continu in de Baltische Staten plaatsvinden zijn een goed voorbeeld.

De Russische president Vladimir Poetin met de Italiaanse president Sergio Mattarella.
De Russische president Vladimir Poetin met de Italiaanse president Sergio Mattarella. "De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry zei dat Poetin zich in de eenentwintigde eeuw gedraagt alsof het de negentiende eeuw is."Beeld reuters

"Dan is er nog wat nu vaak 'hybride oorlog' wordt genoemd. Hoe kun je reageren als een tegenstander kleine steekjes uitdeelt, maar de drempel van een officiële oorlog niet overschrijdt, door bijvoorbeeld onrust onder Russischtalige minderheden aan te wakkeren? Daar denken wij als instituut, en de veiligheidsgemeenschap in den brede, nog wel over na.

"Het blijkt dan dat veel mogelijkheden om daar iets aan te doen niet zijn te vinden bij Defensie maar elders binnen de overheid of maatschappij. Hoe ga je bijvoorbeeld om met Russische propaganda, zonder zelf de waarden van een liberale staat met voeten te treden? De Nederlandse krijgsmacht kan niet zelf tegenpropaganda maken, maar misschien wel vaker satellietbeelden vrijgeven waarop Russische troepenbewegingen te zien zijn die het Kremlin steevast ontkent."

Wat voor capaciteiten zouden er bij Defensie concreet bij of af moeten om een tegenstander als Rusland af te schrikken?
"Afschrikken kun je op tal van manieren vormgeven. Je kunt denken aan traditionele middelen als straaljagers, of de onderzeeboten waarmee Nederland in Europa een unieke bijdrage levert. Maar ook aan beschermingsmiddelen die voorkomen dat een ander jou pijn doet terwijl je zelf kan toeslaan. Nederland is bijvoorbeeld sterk op het gebied van de technologie voor raketverdediging.

"Naast militaire middelen is ook informatie en analyse belangrijk. Denk aan het monitoren van Russische troepenbewegingen en het volgen van trends in de Russische maatschappij. Dat helpt ook tegen hybride oorlogvoering. Je kunt bijvoorbeeld blootleggen dat groene mannetjes die zich voordoen als lokale strijders eigenlijk door het Kremlin gestuurde commando's zijn. Ik weet dat de middelen en menskracht om systematisch in de gaten te houden wat er gebeurt in het Russische leger en de maatschappij heel beperkt zijn. Daar zou je in kunnen investeren."

Het rapport waarschuwt ook voor een breder risico op territoriale conflicten dan alleen met Rusland. Wat is er aan de hand?
"De conventionele wijsheid is dat in de huidige diensteneconomie het bezit van grondgebied minder belangrijk is, en dat onze opvatting over annexaties is veranderd. De VS vielen bijvoorbeeld Irak en Afghanistan binnen, en zijn nu weer grotendeels vertrokken. Het ging niet om annexatie. Maar Rusland deed dat wel bij de Krim. De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry zei toen dat Poetin zich in de eenentwintigde eeuw gedraagt alsof het de negentiende eeuw is.

"Dus de wijsheid over annexaties klopt niet helemaal. We hebben onderzocht dat een conflict sneller escaleert naar gebruik van grootschalig militair geweld als het gaat om grondgebied. Economische geschillen zijn makkelijker op te lossen, omdat beide partijen alleen bij een vreedzame oplossing de grondstoffen kunnen exploiteren. Maar dat geldt vaak niet als het economisch conflict een prestigestrijd wordt.

"Kijk naar de spanning tussen China en zijn buurlanden rond de Zuid-Chinese Zee. Dat was heel lang een conflict om grondstoffen, maar draait nu om meer. Ik heb een tijdje aan de Chinese defensieacademie gestudeerd. Daar laten ze tweeduizend jaar oude kaarten zien die zouden aantonen dat bepaalde eilandjes van hen zijn. Dan wordt het een zaak van nationale trots en eerherstel.

"Ik houd er niet van om een onheilsprofeet te zijn, maar dat moet misschien nu wel. We hadden het tenslotte over spoken uit het verleden. Ook in Europa kunnen oude territoriale claims weer opkomen door charismatische leiders of grote jeugdwerkloosheid. Mensen kunnen altijd territoriale claims van zolder halen, afstoffen en opblazen. Het is heel krachtig. Dat heeft te maken met hoe we als mens evolutionair in elkaar zitten. Grondgebied spreekt erg tot de verbeelding. Milosevic heeft zichzelf zo omgevormd van een communistische apparatchik in Joegoslavië tot de voorvechter van groot-Servië.

"Als je ziet dat de Hongaarse premier Orban zich nu bemoeit met Hongaarse minderheden in buurlanden en de grensverdragen van na de Tweede Wereldoorlog in twijfel trekt, dan moet dat gesignaleerd worden. Europese leiders moeten misschien eens aan Orban vragen waarom hij daarover bepalingen in de grondwet heeft geplaatst en er speeches over geeft. Waar is hij mee bezig en wat is zijn einddoel?

"Je kunt ook nadenken hoe in een vroeg stadium op dit soort ontwikkelingen in te spelen. Begin bijvoorbeeld met schoolboeken. Kijk in welke landen de landkaarten met territoriale claims overlappen. Probeer vervolgens die landen zover te krijgen dat parlementen zich niet meer bemoeien met de inhoud van de geschiedenisles."

Hoe past de dreiging van Islamitische Staat in dit beeld?
"Bij de oorlogen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika is steeds minder sprake van één regering die tegen één groep opstandelingen vecht. In Syrië en Irak verwijdert Islamitische Staat de grenspalen letterlijk met een bulldozer. Daar komen nog eens duizenden buitenlandse jihadisten bij. Coalities wisselen ook steeds. In Syrië vechten Islamitische Staat, Al-Qaida en Assad met elkaar, en geen van drieën is voor ons een geschikte bondgenoot.

"Als je ziet dat de Hongaarse premier Orban (foto) zich nu bemoeit met Hongaarse minderheden in buurlanden en de grensverdragen van na de Tweede Wereldoorlog in twijfel trekt, dan moet dat gesignaleerd worden."Beeld epa

"Ik denk dat we het conflict in eerste instantie moeten indammen. Dat voorkomt dat het overslaat naar Turkije en zo dichter bij Europa komt. Bombardementen verhinderen in ieder geval dat IS grote operaties kan uitvoeren. Satellieten zouden ook beter ingezet kunnen worden om de olietransporten van IS in de gaten te houden en zo hun financiering aan te pakken. Je moet ook jihadisten die naar Europa terugkeren in de gaten blijven houden.

"Ten slotte dient er iets te gebeuren met de vluchtelingenstroom. Naast hulp aan landen die vluchtelingenkampen oprichten, zullen regeringen ook aan de eigen bevolking moeten vertellen dat er ook in Europa vluchtelingen moeten worden opgevangen. Het vergt leiderschap om te zeggen dat er wellicht een aantal mensen bijmoeten.

"Een breed veiligheidsbeleid betekent verder dat je niet alleen kijkt naar de verschijningsvormen van onveiligheid, maar ook naar de bronnen van onveiligheid. Het risico op burgeroorlogen is hoger in landen met meer corruptie, slecht bestuur of werkloosheid. Ontwikkelingssamenwerking kan die wortels van instabiliteit wegnemen, en is dus ook daarom geen weggegooid geld. Die link tussen ontwikkelingssamenwerking en veiligheid wordt in het huidige debat te weinig gelegd."

Het rapport stelt, ondanks de vele aandacht voor IS en Rusland, ook dat er veel internationale samenwerking is. Een hoopgevend teken?
"Voor Nederland is in ieder geval niet alles kommer en kwel. We hebben gekeken in hoeverre staten samenwerken met Nederland. Daaruit blijkt dat Nederland van zowel China als de Verenigde Staten veel medewerking ontvangt. Europa kent spanningen maar ook veel samenwerking onderling en met de buitenwereld.

"Het is belangrijk niet alleen naar conflicten te kijken, maar ook naar positieve ontwikkelingen. Voor veel problemen die we hebben ligt de oplossing ook juist in Europa. Nederland alleen kan niet veel beginnen tegen Rusland of IS. Juist uit die samenwerking kun je voordeel halen. Veel landen op de wereld hebben niet de mogelijkheden en goede betrekkingen om op die manier problemen aan te pakken."

Vriend en vijand

Het HCSS onderzocht welke landen zich in 2014 positief of negatief opstelden tegenover Nederland. Basis daarvoor was een database die wereldwijd met behulp van krantenartikelen gebeurtenissen en handelingen en uitspraken van regeringen analyseert. Bij de meest positieve landen zitten de grootmachten China en de Verenigde Staten, buurlanden als Duitsland, België en het Verenigd-Koninkrijk, grote economieën als Japan en Canada, en mede-slachtoffers van MH17 Australië en Maleisië. Bij de negatieve uitkomsten voert Rusland de lijst aan. HCSS ziet de oorzaak daarvan eveneens in MH17, en het duidelijke profiel van Nederland op het gebied van homorechten. Venezuela heeft scherpe kritiek op de aanwezigheid van Nederland en de Verenigde Staten in het Caribisch gebied, en Saoedi-Arabië dreigde Nederland vorig jaar met een handelsboycot nadat Geert Wilders een beledigende tekening naar de Saoedische ambassade stuurde. Voor een aantal landen, zoals Ivoorkust en Finland, is geen duidelijke verklaring. Vermoedelijk hebben enkele kleinschalige negatieve gebeurtenissen de uitkomst vertekend, omdat die landen zich sowieso weinig openlijk tot Nederland richten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden