De terugkeer van de ideologie

'De partij van de samenleving' zou het CDA moeten worden volgens Jaap de Hoop Scheffer in 'CD Verkenningen'. Mooie woorden, maar welke partij wil geen partij 'van de samenleving' zijn? Interessanter is dat De Hoop Scheffer een nieuwe bijdrage levert aan het geworstel van de christen-democraten met hun 'c': die zou niet staan voor exclusief christelijk, maar voor 'christelijk-joods-humanistisch'. Andermaal prachtig, maar waarom de islamieten er niet bijgenomen? Was dat niet heel wat consistenter dan humanisten? Alleen slordig denkende mensen met weinig kennis van de traditie kunnen over het hoofd zien dat 'humanistisch' en 'christelijk' elkaar uitsluiten. Maar waarschijnlijk bekommert de partijleider zich ook niet echt om een consistente grondslag, zijn streven was juist om daarvan afstand te nemen.

De Hoop Scheffer flirt met het beginselloze pragmatisme dat ook de oprichters van D66 heeft bezield. En ironie der geschiedenis: precies de omgekeerde beweging maken de opgeschudde Democraten van '66! De jongeren hebben eindelijk afstand genomen van de inconsistente principeloosheid van de oudere generatie en zelfs zijn vijanden moeten toch enig medelijden hebben gevoeld bij de aanblik van Van Mierlo die als een geslagen hond niets anders restte dan ons te vertellen dat toch er eigenlijk niets veranderd was. Want dat geloofde natuurlijk niemand. Er was véél veranderd: de jongere generatie heeft met de adoptie van 'sociaal-liberaal' D66 getypeerd met een verwijzing naar de traditionele ideologieën waarvan de generatie oprichters zich in haar overmoed meende te hebben bevrijd. Het mag een wonder heten dat het nog zo lang geduurd heeft, want alle retoriek ten spijt kan een ideologieloze partij nooit democratisch zijn. Ik leg uit wat ik bedoel.

De Duitse socioloog Max Weber publiceerde in 1919 een verhandeling die niet meer tot de verplichte literatuur behoort voor politicologen en bestuurskundigen (wat ook te merken is aan de kwaliteit van het publieke debat, maar dit terzijde). Weber onderscheidde drie manieren waarop men heerschappij kan rechtvaardigen. Allereerst door verwijzing naar traditie. Als tweede door een verwijzing naar charisma. Als derde door legaal-rationeel heerschappij. De tweede en derde zijn voor ons van belang. Een leider die charismatisch regeert, pretendeert dat zijn invallen 'openbaringen' zijn; het is het leiderschap van de profeet, van de grote demagoog. De moderne vorm van gezag en leiderschap is 'legaal-rationeel': krachtens regels die het gedrag van de leiders voorspelbaar en beheersbaar maken. Bij een democratie past de legaal-rationele benadering. Programma's met uitgangspunten binden de politici en maken hun gedrag voor de burgers voorspelbaar en begrijpelijk. Toen D66 in de jaren zestig met uitgangspunten en programma's wilde breken was dat een terugval naar het charismatisch leiderschap. Gelukkig hadden zij een ideale kandidaat: Hans van Mierlo, die deze rol gedurende de gehele geschiedenis van de partij met succes vervulde.

In een andere cultuur dan de Nederlandse zou de terugval naar een pre-moderne vorm van leiderschap een sinistere rol kunnen hebben gespeeld; in ons gezellige polderlandschap met zijn eeuwenoude democratische traditie kon best een partij worden gedoogd met géén richtsnoer dan de grillen van een charismatisch leider. Nu dat charismatische leiderschap inmiddels verbleekt is geraakt en zich geen nieuwe kandidaten daarvoor aandienen, moet D66 of zichzelf opheffen of een echt democratische partij worden. En dat laatste betekent dat men, net als andere democratische partijen, uitgangspunten en regels moet formuleren waar de partij voor staat. Als men ergens voor staat tenminste. Dat zal nu blijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden