De terreur is terug

De vertrekkende Spaanse premier Aznar werd de afgelopen maanden lof toegezwaaid. Aznars harde aanpak van de Baskische afscheidingsbeweging ETA was een groot succes; de gestage daling van het aantal aanslagen zou erop duiden dat de ETA was lamgelegd. De aanslagen van gisteren brachten de Spanjaarden op een dramatische manier weer in de werkelijkheid: de terreur die het land zo lang kenmerkte is terug.

De grootste ETA-aanslag in de geschiedenis bewijst dat de harde anti-terreur politiek van de vertrekkende premier José María Aznar heeft gefaald, zegt de politicoloog Ramón Cotarelo. Anderen noemen die uitleg obsceen: ,,Alsof de regering ETA heeft geprovoceerd en ze ongemoeid had moeten laten.''

15 april 1995: kandidaat-premier José Maria Aznar is op weg naar het hoofdkantoor van de Partido Popular in de chique Calle de Génova in Madrid. Opeens is er een lichtflits, een oorverdovende knal en vliegen er stukken metaal in het rond. De bom slaat een diepe krater in het wegdek, verwoest een huis en verwondt vijftien voorbijgangers. Aznar stapt vrijwel ongedeerd uit het wrak van zijn weggeslingerde Audi. Drie dagen later neemt hij een minuten durende ovatie in ontvangst op een partijbijeenkomst.

Kort na de aanslag versloeg de ongeliefde Aznar voor het eerst zijn flamboyante rivaal Felipe González. Na twee mislukte pogingen gaven de Spanjaarden hem nu opeens wel het vertrouwen. De ETA markeerde de terugkeer van rechts in het centrum van de macht met de moord op de politieman Miguel Angel Aylión in Cordóba. Volgens de mythe zwoer premier Aznar hierna nooit iets toe te geven aan de ETA.

Maar Aznar was er al langer van overtuigd dat het bestrijden ETA niet alleen kwestie was van het ontmantelen van cellen en commando's, van oppakken en opsluiten. De hele structuur die de terroristische onderneming in leven hield moest worden aangepakt.

De ETA kan rekenen op de sympathie van zo'n tien à twaalf procent van de Baskische bevolking. Het is de aanhang van van wat altijd de 'politieke tak van de ETA' is genoemd, Batasuna. Dit is het milieu van de zogenoemde Abertzale, radicale linkse nationalisten, waar Spanje geldt als een vreemde bezettingsmacht. In deze kringen is het democratische Spanje een voortzetting van de Franco dictatuur met andere middelen.

De cafés, kranten, taalscholen en jongerenclubs die het sociale weefsel van dit radicale nationalisme uitmaken (en die collecteerden voor de ETA) werden getroffen door een verbod. Volgens de critici werd alles dat maar enigszins naar ETA rook in de ban gedaan en was de steun voor het geweld ook hier op de terugtocht.

Sluitstuk van de serie maatregelen was het verbod in 2002 op Batasuna. Batasuna, dat de aanslagen die sinds 1968 meer dan achthonderd mensen het leven kostten nooit veroordeelde, werd niet langer gezien als behorend tot de invloedssfeer van de ETA maar als een integraal onderdeel van een terroristische organisatie.

Het straffe beleid kreeg na 11 september 2001 extra impulsen: de internationale samenwerking werd opgevoerd, de ETA kwam op de Amerikaanse terreurlijst. Cruciaal was dat Frankrijk, het favoriete toevluchtsoord van de organistie, harder ging jagen op Etarras.

De harde aanpak werkt, zo is de laatste maanden vaak geconstateerd. Tussen 2002 en 2003 werden 358 leden of medewerkers van de ETA opgepakt. Het aantal slachtoffers bereikte vorig jaar (met drie doden) het laagste nuiveau sinds 1971. De linkse krant El País, anders consequent anti-PP en anti-Aznar, stelde begin februari vast dat de gewelddadige afscheidingsbeweging buiten adem in de touwen hing.

Minister van binnenlandse zaken üngel Acebes herinnerde er in het EL Pais-artikel aan dat de uitbarsting van geweld waar de tegenstanders van de confronterende strategie in Baskenland steeds voor hadden gewaarschuwd, was uitgebleven: ,,Ze hebben allemaal ongelijk gekregen.''

Maar die uitbarsting, daar zijn we gisteren getuige van geweest, zegt de politicoloog Ramón Cotarelo. Gisteren maakte de ETA meer slachtoffers dan in de afgelopen twaalf jaar bij elkaar. Cotarelo, een kenner van de Baskische kwestie van de Complutense Universiteit in Madrid, heeft zich de afgelopen tijd verbaasd over de enorme waardering voor de harde aanpak. ,,De waarheid is dat deze politiek niet heeft gewerkt. Het resultaat van al die flinkheid is wat er gisteren is gebeurd. Ik ben natuurlijk verrast en geschokt door de omvang van dit bloedbad, maar het verbaast me geen moment dat de ETA hard terugslaat.

Het is volgens Cotarelo evident dat zo'n 200000 Basken (de Abertzale) zich vernederd en onderdrukt voelen. ,,Begrijp me goed: ik ben een realist. Het gaat er niet om of zij gelijk hebben, maar de perceptie van deze mensen is van belang. Dat er in Baskenland altijd voldoende fanatiekelingen zijn die bereid zijn tot zoiets is een feit dat iedereen die er weleens is geweest kan waarnemen.''

,,Deze regering heeft de afgelopen vier jaar steeds herhaald: ze raken buiten adem, we hebben ze bijna, het duurt niet lang meer. Maar ze kunnen nog zo zwak zijn, de vastberadenheid neemt ondertussen alleen maar toe.''

De Grote Klap die de ETA een paar weken geleden in het vooruitzicht stelde -en die werd uitgelegd als bluf- is zorgvuldig voorbereid: eerst werden de Catalanen gerustgesteld, hier zou niets gebeuren omdat hier nationalisten in de deelregering zitten. ,,En nu moeten de Spanjaarden ertoe gebracht worden te zeggen: weg met die lui, geeft ze hun onafhankelijkheid.''

Dat zou Cotarelo niet zo snel zeggen, maar hij is wel voor een referendum over onafhankelijkheid. ,,Wie tegen is, kan toch nee zeggen? Er moet weer een Spaanse regering komen die met alle nationalisten praat die hun recht op zelfbeschikking willen laten gelden. We hebben acht jaar Aznar achter de rug, iemand die elke vorm van overleg afwijst.''

Een van de bezwaren tegen die oplossing is dat er nu waarschijnlijk ook al geen meerderheid is voor het plan- Ibarretxe, een ontwerp voor de bijna-autonomie van Baskenland, bedacht door de Baskische regioregering. Veel Basken zijn hele of halve Spanjaarden die het Baskisch niet eens spreken. Een Baskisch volk bestaat dus eigenlijk niet, en dus is zelfbeschikking een problematisch begrip. Maar Cotarelo is daar niet erg onder de indruk: ,,We zitten nu al dertig jaar met dit probleem, we moeten onze tijd niet langer verdoen met hypothetisch gepraat over de uitslag van zo'n volksraadpleging. Laten zij zich maar uitspreken of ze met Spanje verder willen of niet.''

De Brits-Spaanse analist Charles Powell van het Instituto Elcano in Madrid noemt de oplossing van Cortarelo obsceen: ,,Ze willen dat wij denken dat dit de schuld van Aznar is, dat is precies de bedoeling. Natuurlijk is de harde lijn geen wonderoplossing. Maar het alternatief is veel erger, wie niks doet laat dit doorrotten.''

,,We kunnen het ons niet veroorloven te buigen voor een gewelddadige minderheid van tien procent. De beslissing om de infrastuctuur van de ETA aan te pakken is niet zomaar genomen. In die cafés, kranten, taalscholen en dergelijke organiseerde het terrorisme zich. Als je dit allemaal ongemoeid laat, dan maken zij de dienst uit.''

Het is een oude reflex van progressief Spanje, meent Powell. ,,Links wil altijd praten. Dat is in Baskenland 25 jaar lang geprobeerd, en het heeft niets geholpen. Alleen de zogeheten gematigde nationalistische partij, de Partido Nacionalista Vasco, heeft daarvan geprofiteerd: zij besturen de regio al 23 jaar. Dankzij de ETA-dreiging en de PNV is Baskenland de meest autonome regio van Europa geworden.''

Het is opmerkelijk dat veel Basken de socialistische PSOE inmiddels hebben verlaten en de politiek van Aznar hebben omarmd, zegt Powell. ,,De Baskische socialistische partij wordt verscheurd door voorstanders van de dialoog en degenen die daar genoeg van hebben.'' Een van de dissidenten is de filosoof Fernando Savater, die in 1997 een van de oprichters was van het anti ETA-forum Basta Ya. ,,Savater steunt de aanpak Aznar, omdat hij ontdekte dat alleen rechts zijn zaak echt serieus nam.''

Ook de socialistische lijsttrekker José Luis Rodríguez Zapatero keek gisteren wel uit om de oplossing van Cotalero aan te prijzen, zegt Powell. ,,Hij weet heel goed wat nu de stemming is, dus is hij naast de PP gaan staan. Anders weten ze zondag zeker dat ze een historische nederlaag zullen lijden.''

Ook volgens Powell zijn de aanslagen een poging van de ETA om de Spanjaarden tegen hun overheid te krijgen. Een laatste, bijzonder tragische poging, denkt hij. ,,Maar ze zullen hun doel niet bereiken. Massa's mensen zullen de straat op gaan om te eisen dat de doodstraf opnieuw wordt ingevoerd voor de plegers van deze aanslagen en voor de vijfhonderd Etarras die vastzitten.''

Anderen zullen net als Cotalero vragen om een referendum, onder het motto 'laat ze het alsjeblieft zelf uitzoeken'. ,,Maar het eerste grote probleem daarbij is dat je geen democratisch besluitvormingsproces kunt hebben met de voortdurende dreiging van geweld. Het is uitgesloten dat dit eerlijk verloopt.''

,,Bovendien weten we uit peilingen dat de meeste inwoners van Baskenland geen onafhankelijkheid willen. Dus als de uitslag 60 procent tegen en 40 procent voor is -ik neem nu het 'ja'-kamp erg ruim- dan gaat het geweld gewoon door. En dan zullen ze over vier jaar vragen om een nieuw referendum. Wij zullen dit hard moeten bestrijden, er is geen andere mogelijkheid.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden