De terreur die 1 miljoen kinderen raakt

De terreurgroep Boko Haram in Nigeria heeft doelgericht, met geweld, al het onderwijs platgelegd in het noordoosten van het land.

De leider van terreurgroep Boko Haram dreigde in een videoboodschap: "We gaan alle scholen platbranden die geen religieuze scholen voor Allah zijn". Dat was in 2013. Het is geen loos dreigement geweest, concludeert drie jaar later Mausi Segun, onderzoeker voor mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. Het onderwijs in het noordoosten van Nigeria ligt grotendeels plat. "Een hele generatie is uit school verdreven."

Segun sprak het afgelopen jaar met honderden mensen in de regio voor een rapport over de verwoestingen die het conflict met Boko Haram aanricht. Die werpen hun schaduw ver vooruit: "We tellen vaak de doden, maar we moeten ook kijken naar de gewonden. Gebroken ledematen, gebroken lichamen, gebroken geesten. De infrastructuur is ook verwoest. Dit conflict zal decennia doorwerken."

In zijn strijd tegen de Nigeriaanse staat, tegen 'ongelovigen' en tegen westerse invloed heeft Boko Haram vele doelwitten. Maar de structurele campagne tegen het onderwijs is een van de duidelijkste.

Die campagne volgt het pad van radicalisering dat de terreurgroep doormaakte. Waar een paar jaar geleden scholen vooral 's nachts werden vernield om geen slachtoffers te maken, grossiert Boko Haram sinds 2013 in gruwelijke aanslagen: scholieren werden geëxecuteerd vanwege hun aanwezigheid in een schoolgebouw, of ontvoerd, zoals een groep van bijna driehonderd meisjes uit een school in de stad Chibok. Volgens de lerarenvakbond van Nigeria zijn inmiddels 611 leraren vermoord door Boko Haram. De jihadisten hebben het speciaal gemunt op docenten in vakken die tegen hun eigen overtuiging in gaan, omdat ze 'westers' zijn, zoals aardrijkskunde of natuurwetenschappen.

Bang voor school

De schaal van daadwerkelijke aanslagen is al adembenemend. De reële dreiging voor andere scholen die ervan uitgaat verlamt het onderwijs in het hele noordoosten. Segun citeert anoniem een lerares Engels: 'Op een dag zeiden ze: Stop met Engels doceren. Ik ging nog wel naar school maar was te bang om les te geven. Toen ze later terugkwamen vermoordden ze twee mannelijke leraren. Toen zijn we allemaal gestopt met naar school te komen.'

Het is eerder een wonder dat in deze omstandigheden, waarin een school wellicht de gevaarlijkste plek is om te zijn, kinderen zich nog steeds aan de poort melden. "Ik vroeg dat aan een veertienjarige", vertelt Segun. "De vorige dag waren er drie bommen afgegaan, hij was al zijn been kwijtgeraakt bij een eerdere aanslag, en toch was hij op school. Hij zei dat onderwijs de enige manier was om niet zelf Boko Haram te worden."

"Dat is de weerbaarheid die Boko Haram kweekt met zijn aanslagen. Op sommige plaatsen stopte de beweging met aanvallen omdat er geen scholen meer over waren. Op het eerste gezicht lijkt dat een groot succes voor Boko Haram, maar veel scholieren zijn door alle geweld de angst voorbij. Als Boko Haram zoveel geweld gebruikt om hen van school te houden, zeggen ze, moet school wel het juiste zijn."

Maar weerbaarheid alleen is niet genoeg om een generatie op te leiden. Alle factoren lijken samen te spannen om kinderen hun toekomst te ontnemen. Veel scholen zijn verwoest door Boko Haram, sommige zijn gevorderd door het leger. Andere zijn in gebruik als opvang voor de ruim twee miljoen mensen die wegens het geweld hun huis zijn ontvlucht. Zo waren zelfs in Maiduguri, een relatief veilige grote stad midden in het conflictgebied, twee jaar lang alle openbare scholen dicht. Pas nu komen stapsgewijs de eerste lessen weer op gang.

Nog meer vluchtelingen zitten in opvangkampen, waar onderwijs beperkt is tot een paar uur in de openlucht. Vrijwilligers doceren uit het hoofd, boeken zijn er niet. Volgens de Verenigde Naties komt het onderwijs van een miljoen kinderen in de verdrukking door de opstand van Boko Haram. Het legt een zware hypotheek op de toekomst, zegt Segun: "Als hier niets aan gedaan wordt vormt het de voedingsbodem voor nieuwe gewelddadige opstanden."

Hardhandige reactie

Het noordoosten van Nigeria heeft een lange geschiedenis van opstanden. Het gebied ligt volgens alle indicatoren van welvaart achter op het zuiden. "De achtergrond van dit conflict is armoede, ongelijkheid en gebrek aan vertrouwen in de overheid", zegt Segun. "En die verschillen zijn de laatste jaren alleen maar duidelijker geworden."

De hardhandige reactie van de overheid op de dreiging van Boko Haram heeft de situatie verergerd. De noodtoestand die sinds 2013 van kracht is, gaf het leger de vrije hand om de opstand te bestrijden. "Het was pure terreur. De mensen zijn zo bang. Het leger stuurde troepen uit het zuiden, zonder kennis van de taal of de cultuur. Onvoorbereid en onderbetaald. Sommige militairen hadden niet eens een kaart van het gebied. Soldaten kenden niemand. Ze wisten niet waar te beginnen.

"Binnen de gemeenschappen in het noordoosten kennen mensen elkaar. Zij weten vrij goed wie er bij Boko Haram hoort en wie niet. Mensen vertelden me dat de beste indicatie was of iemand plotseling veel geld had. Zeker in het begin was Boko Haram rijk; ze konden goed betalen. Op die manier trokken ze veel straatjongeren aan als rekruten en die kochten dan uit het niets een televisie. Maar het leger zocht die samenwerking met buurtbewoners niet."

Net als eerdere onderzoekers vond ook Segun overal aanwijzingen van buitengerechtelijke detenties en executies door de veiligheidsdiensten. "Als een verdachte bekende dat hij bij Boko Haram hoorde, werden alle mannen in zijn wijk opgepakt. Soms was een versnelde hartslag bij een verhoor al reden voor standrechtelijke executie. Je moest bewijzen dat je niet van Boko Haram was. En sommigen kregen zelfs daar de gelegenheid niet toe."

Gevangen tussen die twee vuren begonnen bewoners zelf Boko Haram-verdachten aan te geven, wat het conflict verder deed escaleren. "Dat was echt een keerpunt. Het dreef Boko Haram in het nauw. Nu was iedereen voor hen een doelwit: burgers, moskeeën, imams die kritiek hadden op de opstandelingen, scholen. Op gegeven moment was het voldoende om een man uit de grote stad Maiduguri te zijn om te worden vermoord."

Het laatste jaar lijdt Boko Haram grote verliezen. De beweging heeft nauwelijks meer gebied in handen. Voor de Nigeriaanse president Buhari was dat reden om eind vorig jaar een 'technische overwinning' uit te roepen op de rebellen. Boko Haram is volgens hem niet meer in staat om militaire aanvallen uit te voeren.

Kinderen met bomvest

Militair of niet, aanvallen zijn in het noordoosten nog aan de orde van de dag. Deze week werd een militair konvooi aangevallen langs de grens met Niger. Ook grijpt Boko Haram vaker naar zelfmoordaanslagen, waarbij geregeld jonge kinderen worden uitgerust met een bomvest. Een bomaanslag op een moskee in Maiduguri kostte vorige maand 22 levens.

De opstand is dan ook niet over, hoe graag Nigeria dat ook wil doen geloven. "De regering erkent niet hoe intens het conflict is. Ze maken nog steeds de fout te denken dat het verslaan van Boko Haram een militaire operatie is. Ze zal moeten werken om het vertrouwen van de bevolking te winnen. In gebieden die volgens de staat 'genormaliseerd' zijn, dolen de slachtoffers nog getraumatiseerd rond. Wat ook de agenda van de overheid is, het is niet gebaseerd op de realiteit."

Nietsontziende terreur

Boko Haram is een benaming die de lokale bevolking geeft aan de terreurgroep die in Noordoost-Nigeria dood en verderf zaait. Zelf duiden de rebellen zich tegenwoordig aan als West-Afrikaanse Provincie van Islamitische Staat. De beweging begon in 2002 met de geestelijke Mohamed Yusuf, die de democratie afwees en zijn volgers opriep een pure islam te volgen. De eerste confrontaties waren in 2009, toen aanhangers van Yusuf politiebureaus aanvielen, waarop agenten de groep met grof geweld uitschakelden. Yusuf werd gearresteerd en vermoord, het restant van Boko Haram vluchtte en hergroepeerde in het buitenland.

Een jaar later was een opstand onder de nieuwe leider Abubakar Shekau een feit. Shekau verklaarde zijn beweging eerst tot deel van Al-Qaida, later van Islamitische Staat. Boko Haram radicaliseerde tot een niets en niemand ontziende terreurgroep. Soms worden hele dorpen met de grond gelijk gemaakt, zoals Baga in 2015. In dat dorp aan het Tsjaadmeer vielen mogelijk tweeduizend doden toen strijders van Boko Haram willekeurig burgers vermoordden.

Aantallen zijn moeilijk te verifiëren, maar Boko Haram is een van de dodelijkste terreurbewegingen van de wereld, wellicht de dodelijkste, zoals het Institute voor Economics and Peace vorig jaar stelde in zijn 'terrorisme-index'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden