De tentakels van Gazprom

Rusland verstevigt zijn grip op de Europese energiemarkt. Tot ongenoegen van de Europeanen. De strijd om de gaspijpleidingen wordt meer en meer een geopolitiek spel nu Rusland opnieuw dreigt de gastoevoer naar Oekraïne af te sluiten.

Gasgigant Gazprom slaat zijn tentakels uit naar West-Europa. Het door de Russische overheid gecontroleerde concern verwerft zich een machtspositie door middel van een omvangrijke serie deals met Europese regeringen en gasbedrijven. Twee pijpleidingen naar Europees grondgebied vormen de tentakels van de octopus. De dreiging van Rusland om vandaag de gaskraan naar Oekraïne af te sluiten als dat land zijn schuld niet betaalt, onderstreept de macht van Gazprom, dat gisteren zijn 15-jarig bestaan vierde met optredens van Tina Turner en Deep Purple. De Russen gaan voortvarend te werk om de toegang tot de Europese energiemarkt uit te breiden. De Europeanen kijken met lede ogen toe: straks is Rusland nog de enige dealer die de verslaving aan energie kan bevredigen.

Gazprom sloot vorige maand met de regeringen van Servië en Bulgarije - landen die voor de Russen op een strategische plek liggen - een belangrijke overeenkomst. Beide Europese landen worden aangesloten op de ’Zuidstroom’. Deze pijpleiding moet in de toekomst Russisch gas transporteren onder de Zwarte Zee door, en via de Balkan naar Zuid- en West-Europa. Het project is een samenwerking tussen Gazprom en het Italiaanse gasbedrijf Eni.

Naast de Zuidstroom, treft Rusland voorbereidingen voor het bouwen van een pijpleiding die direct gas levert aan Duitsland en Nederland. De oude Sovjetrepublieken worden omzeild. Ook in dit project, de ’Noordstroom’, is Rusland voortvarend te werk gegaan. Het sloot onlangs een deal met Gasunie. Het Nederlandse gasbedrijf krijgt een aandeel van 9 procent in de Noordstroom. Gazprom krijgt op zijn beurt een felbegeerd aandeel in de pijpleiding die loopt van Nederland naar Groot-Brittannië (BBL).

Critici in Europa vrezen dat Rusland Gazprom inzet als politiek instrument en dat het op die manier zijn macht binnen Europa verder uitbreidt. Immers, het bedrijf is voor 51 procent in handen van de staat. De kritiek is dat Rusland deelakkoorden sluit met verschillende Europese landen en ze vervolgens tegen elkaar uitspeelt. Hoewel andere experts van mening zijn dat Gazprom een bedrijf is dat, net als andere bedrijven, inkomsten moet genereren.

Oekraïne ziet Rusland op de Europese gasmarkt liever vandaag dan morgen verdwijnen. Het machtsspel tussen de twee grootste voormalige Sovjetstaten heeft vooral een politieke oorzaak, menen verschillende experts. Oekraïne betaalde tot een paar jaar terug vriendenprijzen voor gas vanwege het voormalige partnerschap. Toen premier Joesjtsjenko aan de macht kwam, sloten Gazprom en Oekraïne een deal over nieuwe en hogere prijzen. Maar het land bleek niet in staat de nieuwe prijs voor gas te kunnen betalen. De schuld van 1,5 miljard dollar die Oekraïne nu open heeft staan bij Gazprom, kan het waarschijnlijk niet betalen. Rusland zet zijn oude partner flink onder druk en dreigt met een nieuwe gasstop als het land zijn schuld niet aflost. Dat kan vervelende gevolgen hebben voor West-Europa, bleek in het verleden. Immers 80 procent van het Russische gas wordt op dit moment vervoerd via de Oost-Europese landen.

Door het aanleggen van de Zuidstroom schakelt Rusland Oekraïne uit als politieke lastpak. Bovendien is West-Europa niet meer de dupe wanneer Rusland opnieuw besluit de gastoevoer stop te zetten naar zijn voormalige bondgenoten.

Duidelijk is dat Europa meer en meer afhankelijk wordt van Russisch gas. Gazprom levert op dit moment een kwart van het gas dat Europa verbruikt en dat wordt in de toekomst nog meer, menen verschillende experts. Daar moet wel bij aangetekend worden dat Europa meer terminals wil bouwen voor vloeibaar gas (lng) en dat het op zoek gaat naar nieuwe energiebronnen.

Niet alleen Oost-Europese landen willen minder afhankelijk worden van Russisch gas, ook de Europese Unie als geheel wil meer een eigen koers varen. De EU vreest dat de energievoorraden straks in Rusland opraken. Zeker nu de binnenlandse vraag er in rap tempo toeneemt door de economische bloei. Bovendien blijven veel gasbronnen in Rusland onaangetast omdat pijpleidingen verouderd zijn.

Daarom hecht de EU veel waarde aan haar eigen Nabucco-pijpleiding, die met de Zuidstroom moet concurreren. De geplande pijpleiding moet gas gaan transporteren uit centraal Azië naar de Europese lidstaten, zonder tussenkomst van Rusland. Het project komt echter bijzonder moeilijk van de grond. Dat heeft verschillende oorzaken. De Europeanen kunnen niet, zoals de Russen, putten uit eigen gasbronnen. Daarom moet de EU overeenkomsten sluiten met regeringen van centraal Aziatische landen en daarin gaat hij een stuk minder voortvarend te werk dan Rusland. Brussel heeft veel moeite om besluiten te nemen, de EU moet immers rekening houden met de wensen van afzonderlijke lidstaten. Voordat er een besluit genomen is, is Rusland de EU al voor.

Dat blijkt uit het getouwtrek rond doorvoerland Hongarije. In eerste instantie wilde de EU Hongarije gebruiken voor de doorvoer van gas uit het Kaspische gebied om het voormalige Oostblokland aan te sluiten op de Nabucco-pijpleiding. Maar Rusland was de EU te snel af. Het heeft inmiddels een overeenkomst met Hongarije gesloten om deel te nemen aan de Zuidstroom.

Een derde tegenvaller voor Nabucco is dat de financiering voor de projecten moeilijk van de grond komt.

En dan heeft de EU nog een probleem met de Centraal Aziatische gasbronnen waar hij op aast. Die zijn voor een deel al vergeven. Turkmenistan, dat veel gas bezit, heeft bijvoorbeeld contracten getekend met Rusland en Iran. En het Centraal-Aziatische land weigert een pijpleiding aan te leggen die loopt via Turkije. Ook Azerbeidjan beschikt ook over gas, maar het meeste is al verkocht. Blijft over Iran. Maar door de sancties die opgelegd zijn door de Verenigde Staten, kan de EU geen zaken doen met dit islamitische land. Trouwens, op dit moment is Iran zelf niet eens in staat om gas te leveren voor zijn eigen markt, laat staan dat het gas kan exporteren.

Tot een paar jaar geleden was de Europese hoop nog gevestigd op de Nederlandse en Britse gasvoorraden. Maar die houden al lang niet meer over.

Naast de gascontracten die Gazprom één voor één afsluit met Europese landen, heeft het een nieuwe strategie. Het staatsgasbedrijf is van plan direct gas te leveren aan Europese consumenten. Dat gebeurt al voor een deel in Italië en Frankrijk waar Gazprom als het ware eigen bedrijven heeft opgezet. Nu aast de gasgigant ook op Groot-Brittannië. Wat zijn de voordelen? Gazprom wil ervaring opdoen op de Europese markt. Het kan direct inspelen op de wensen van de Europese consument.

Waarom heeft Rusland deze strategie niet eerder toegepast? In het verleden sloot Gazprom over lange termijn contracten met Europese landen. Het was niet nodig om andere strategieën toe te passen. Nu willen Europese landen zich niet meer voor een lange tijd aan Rusland binden. Dat brengt onzekerheid met zich mee. Door direct gas te leveren aan Europese consumenten hoopt Rusland zijn gasverkoop veilig te stellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden