De televisiefilm wordt volwassen

UTRECHT - Twee dramaproducties voor televisie, allebei in première op het Nederlands Film Festival en allebei genomineerd voor een Gouden Kalf, leveren het bewijs: tegen alle vooroordelen in blijkt het mogelijk om een film voor tv te maken die in artistiek opzicht even interessant is als een 'vrije' productie.

'Arends' van Jelle Nesna en 'In het belang van de staat' van Theo van Gogh zijn op alle punten geslaagd, van concessies lijkt geen sprake. De beperkte tijdsduur - dertig of vijftig minuten, handig voor de programmaschema's - levert geen problemen op: beide films hebben hier genoeg aan. Van de andere beperking, gedwongen toegankelijkheid voor de grootste gemene deler, trekken deze twee filmmakers zich niets aan. Voor veel kijkers is Nesna ongetwijfeld te somber en Van Gogh te snel, maar wie wel kijkt wordt beloond.

'Arends' is een co-produktie van de NPS en het jonge, actieve produktiebedrijf Lemming Film. Regisseur Jelle Nesna, afgestudeerd aan de Filmacademie in 1985 maar nog nimmer opgevallen, maakte dankbaar gebruik van een scenario van Koert Davidse over de dichter Jan Arends (1925-1974). Voor de première noemde Nesna zijn film “een ode aan Arends”, maar een gangbaar, bewonderend portret is het gelukkig niet geworden. Zonder narratieve lijn of chronologie toont de film flarden uit het leven van Jan Arends, en wat hij over zichzelf zegt blijkt maar al te waar: Arends was geen aardige man.

Aan Arends' zelfmoord - twee dagen voor de verschijning van zijn bundel 'Lunchpauzegedichten' stapte hij uit het raam van zijn huurkamer aan het Amsterdamse Roelof Hartplein - worden maar weinig woorden vuil gemaakt. Uit de getoonde scènes komt Arends' onvermogen een aangepast leven te leiden echter overtuigend en schrijnend naar voren: met schrijversvrienden in de kroeg, als futloze tekstschrijver op een reclamebureau, als weerbarstige huisknecht bij rijke dames, zichzelf verwaarlozend in zijn huurkamer. Flarden uit een deprimerend leven, gevangen in overspannen jaren '70-decors. Jeroen Willems is voortreffelijk als Jan Arends, een onmachtige anti-held temidden van bleke treurigheid.

Meest opmerkelijk aan de VARA-productie 'In het belang van de staat' is het tempo. De hoeveelheid verwikkelingen en personages die scenarioschrijver Tomas Ross en regisseur Theo van Gogh in van vijftig minuten voorbij laten komen is ronduit verbluffend, en ze zijn allemaal op hun plaats en goed te volgen. Het gegeven van Ross is even spannend als relevant: in het belang van Nederland en de goede relaties met Turkije levert de BVD een Koerdische asielzoeker, dichter en vermeend terrorist, uit aan de Turkse geheime dienst en saboteert en passant het huwelijk van de advocate die hem begeleidt in de asielprocedure.

Van Gogh biedt het optimale samengaan van boodschap en vermaak: dat de staat niet deugt is pijnlijk om te zien, maar ondertussen is het ook smullen geblazen dankzij de smakelijke acteurs en de talloze terzijdes die tot in de kleinste hoekjes van de film zitten verstopt. Mooier dan Marlies Heuer en Esgo Heil kan een stel niet zijn, Tomas Ross toont zich in een enkele dialoog een ijzersterk acteur, Maarten van Rossum en P.J. Doedens zijn van een opgewekte houterigheid. Met zichtbaar plezier en vertrouwde medewerkers (camera: Tom Erisman, aanvullende dialogen: Kim van Kooten) draait Van Gogh drama in elkaar dat zo volstrekt achteloos en natuurlijk oogt dat het maken ervan bedrieglijk simpel lijkt. Wie tussen het hoereren voor commerciële zenders door de tijd vindt voor zo'n briljant tussendoortje, is waarlijk een van Nederlands beste filmmakers. Dat belooft wat voor 'De eenmotorige mug', een documentaire-serie van Van Gogh over Willem Oltmans, waarvan de pilot-aflevering dinsdag in Utrecht zal worden vertoond.

De televisiefilm wordt volwassen. Dat blijkt ook uit één van de drie steunmaatregelen voor de Nederlandse film die in juni door drie ministeries werden aangekondigd: de ontwikkeling van zes televisiefilms op bioscoopfilmlengte. Onderwerp van gesprek op de tweede Dag van de Nederlandse Speelfilm, morgen in Utrecht, is 'Making movies for tv'. De Nederlandse situatie wordt met die in Engeland en Duitsland vergeleken: daar is de telefilm al langer succesvol. Zondagavond wordt de winnaar bekendgemaakt van het Gouden Kalf voor beste tv-drama. Ik gok op Van Gogh.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden