De Tataren weer thuis

Stalin liet de Krimtataren deporteren naar Oezbekistan. Pas in 1988 mochten de Tataren terugkeren naar hun geboortestreek. Hoe vergaat het de Tataren op dit schiereiland in de Zwarte Zee.

Wendelmoet Boersema

Langs de weg naar Tachti-Dzjami, een dorp onder Simferopol op de Krim, rijden trucks met bakstenen en cement af en aan. Oude verzakte houten huisjes worden overschaduwd door nieuwe roodstenen paleisjes, met oosters versierd hekwerk en frivole torentjes. Geen huis is hetzelfde, in tegenstelling tot de dorpse sovjetflats die verderop staan. In het centrum van Tachti-Dzjami priemt de minaret van een moskee fier omhoog, als teken van het herwonnen zelfbewustzijn van een groot deel van de omwonenden, de Krimtataren.

De bedrijvigheid en relatieve voorspoed staan in schril contrast met de ontvangst van veertien jaar geleden, toen de Krimtataren terugkeerden uit ballingschap in Oezbekistan. Lilia Bekirova, een van de bewoonsters van de nieuwe villawijk herinnert het zich nog. Ze haalt snel een kammetje door haar grijze kapsel met paarse kleurspoeling. ,,Die eerste tijd woonden we in tentenkampen en de reacties van de Russen en Oekraïners waren ronduit vijandig'', zegt de voormalige onderwijzeres.

De Krimtataren zijn sinds de veertiende eeuw een van de bevolkingsgroepen van de Krim. In het spoor van de Gouden Horde van Djengis Khan streken ze neer op dit ruitvormige schiereiland in de Zwarte Zee. Het Krimchanaat werd twee eeuwen later een vazalstaat van de Turken, tot tsarina Catharina de Grote in 1783 de Russische overheersing inluidde.

De verhouding met de Russen was overwegend goed, tot de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog oprukten naar de Krim. Jozef Stalin verdacht de toen ruim 200 000 Krimtataren van collaboratie met de Duitsers. Hij liet het hele volk deporteren naar Centraal-Azie

De eerste jaren in de steppes van Oezbekistan waren loodzwaar, veel ouderen en kinderen stierven van de honger. De de- stalinisatie van Stalins opvolger Chroesjtsjov bracht voor alle gedeporteerde volken rehabilitatie, maar de Krimtataren mochten niet terugkeren naar de Krim. Daarvoor moesten ze nog ruim dertig jaar wachten, tot 1988. Nu wonen er weer 270 000 Krimtataren op de Krim, tussen ruim tweeenhalf miljoen Russen, Oekraïners, Grieken en Bulgaren.

Veel gewelddadige conflicten tussen Tataren en Russen of Oekraïners ontstonden na de remigratie omdat de laatsten vreesden dat de Tataren aanspraak zouden maken op hun vroegere bezit. ,,Ojojoj, als een steen zoveel geduld moesten we uitoefenen'', zegt Joenoes Kadimov, een Tataarse journalist en dichter die sinds 1989 in de hoofstad Simferopol woont. Voor de krant 'Vriendschap' deed Kadimov - een joviale, stevige man van middelbare leeftijd - in die jaren verslag van alle etnische brandhaarden en conflicten, waarbij ook doden vielen.,,De Tataren kwamen vaak met veel geld uit Oezbekistan terug, omdat ze hun huizen hadden verkocht'', vertelt Kadimov. ,,Dat wekte wrevel in de dorpen waar ze neerstreken. Onze mensen eisten echter niets van de Russen, maar van de overheid. Die gaf ons uiteindelijk stukken land om huizen te bouwen.''

Kadimov wilde zelf zijn ouderlijk huis in Sebastopol kopen, maar een andere Tataar was hem voor. ,,We kunnen nu gelukkig wel het familiegraf verzorgen.''

Honderdvijftigduizend Tataren bleven achter in Oezbekistan, waar ze het volgens Kadimov zwaar hebben. ,,De Tataren deden altijd al het zware werk, daarom wilden de Oezbeken ons niet laten gaan. Sinds 1995 voert de Oezbeekse regering de afgesproken verdragen helemaal niet meer uit. Nog steeds zitten daar ruim twintigduizend Tataren die wel een Oekraïens paspoort hebben gekregen, maar niet naar de Krim mogen'', zegt Kadimov.

Kadimovs grootste 'primeur' was zijn aanwezigheid - incognito - op een bijeenkomst van Russische lokale politici, waar bestuursmaatregelen werden afgesproken om Tataren te discrimineren. Kadimov vertelt met smaak hoe hij vermomd achter een krant de bijeenkomst opnam en ontsnapte met de cassette, die via omwegen in Moskou belandde. Een Moskouse delegatie moest vervolgens de gemoederen tot be-daren brengen.

Soms ging de Tataarse beweging gelijk op met de nationalistische stroming op de Krim. In de eerste Mzjelisa, het parlement van de autonome Krimrepubliek, namen de Tataren een flinke minderheid in. De laatste jaren is de scheiding tussen de Russisch-gezinde Krim-politici en de Oekraïense machthebbers scherper geworden. De Tataren kregen meer sympathie voor de Oekraïners, die 'in eigen land' op de Krim ook een minderheid zijn en nog minder eigen scholen hebben dan de Tataren.

In Kiev zit een Tataarse vertegenwoordiger in het Oekraïense parlement, die er naar streeft de Tataren bij wet de rechten van een 'oorspronkelijk volk' te geven. Kadimov is in dat opzicht vol lof over de Oekraïense president Koetsjma, maar relativeert dat ook meteen. ,,Voor Koetsjma is het natuurlijk handig de Tataarse kaart te spelen tegen die eigenwijze pro-Russische politici hier.''

Ook dit jaar nog zijn er onlusten geweest onder de verschillende bevolkingsgroepen op de Krim, voornamelijk rond kerkgebouwen, moskeeën en scholen. Lilia Bekirova uit Tachti-Dzjami is een van de felste voorvechters van het eigen onderwijs voor Krimtataren.

,,In mijn geboorteplaats in de Oezbeekse Fergana-vallei was ik lerares Russisch. Bij het zoeken naar een baan op de Krim werd me te verstaan gegeven dat ik mijn vak moest opgeven, omdat ik nooit zo van het Russisch kon houden als de etnisch Russen zelf'', zegt ze, nog altijd aangedaan. Op veertigjarige leeftijd begon ze een tweede studie Krimtataarse Taal en Literatuur. Ze is nu hoofd van de afdeling Tataars onderwijs op het ministerie van Onderwijs in Simferopol.

De school in Bachtsji-Saraj ('bloeiende tuin' in het Tataars) ligt er verlaten bij, de kinderen zijn al naar huis. In dit slaperige stadje zetelde eeuwen geleden de Tataarse Khan met zijn vele vrouwen. De Russische dichter Alexander Poesjkin schreef er een gedicht over - De fontein in Bachtsji-Saraj - geinspireerd door de belangstelling voor het exotische oosten in die tijd. Voor het oosterse paleis, ingebouwd door de stadsuitbreiding, verdringen zich een paar broodjesverkopers om een enkele toerist.

Bekirova heeft een ontmoeting met de docentes en de voorzitter van de ouderraad. De school is een van de elf op de Krim waar in het Tataars wordt lesgegeven, met Russisch en Oekraïens als tweede talen. Tataars is een Turkse taal, die sinds 1993 weer in het latijns in plaats van cyrillische alfabet wordt geschreven. ,,Dat maakt het voor de kinderen wel lastig'', zegt schooldirectrice Goeljara Emirova.

Ze laat het gebouw zien, een voormalige kleuterschool die lang niet meer onderhouden is. Ieder lokaal is via een aparte deur van buiten te bereiken, wat in de winter lastiger is dan in de zomer, grapt de directrice wrang.

,,De vier Russische scholen in Bachtsji-Saraj krijgen elk jaar minder leerlingen, een op de drie kinderen is hier Tataars'', aldus Emirova. ,,Maar er is geen sprake van dat wij naar een van die gebouwen mogen verhuizen. Dat zou 'vernietiging van Russische erfgoed' zijn, zoals de autoriteiten beweerden.''

Volgens Emirova is elk schriftje op de school de verdienste van de ouders. Een op de drie kinderen heeft leerboeken. ,,De overheid heeft al weinig geld, en voor ons helemaal niet. Ze zeggen voortdurend dat Tataars leren niet nodig is, beter is Engels of Frans, wat we overigens ook geven. Maar onze taal staat op de rand van de afgrond.''

,,De redding van onze taal is nog meer scholen openen'', denkt Kadimov. Met zijn vijftig jaar is hij de jongste dichter die het Tataars nog tot in de puntjes beheerst. Een jongere generatie is er bijna niet. Van alle Tataren spreekt en schrijft slechts dertig procent de taal echt goed. In tien jaar tijd zijn er slechts honderd boeken in het Tataars uitgegeven in oplages van elk duizend stuks, omgerekend nog geen twee boeken per Tataars gezin.

Dat lijkt haast te weinig om een voortbestaan te garanderen, maar Kadimov blijft hoop houden. ,,Lange tijd streefden we als volk naar terugkeer, dat is nu bereikt. Daarom moeten we een nieuw doel hebben, want onze immuniteit tegen globalisering is zwak. Wij zouden onze krachten kunnen bundelen met de Oekraïners. Tenslotte is de Krimcultuur ons gezamenlijk erfgoed.'' Trots vertelt hij over de Tataarse bibliotheek die met steun van de Nederlandse overheid is opgezet.

Wat is de schoonheid van het Tataars? De dichter bloost. Bekent dan, met omhaal van woorden: ,,Voor een kind is zijn moeder altijd de mooiste vrouw op aarde. En waarom, dat kan het kind niet uitleggen.'' Kadimov werkt aan Tataarse vertalingen uit het Oekraïens, aan een nieuw vijfdelig woordenboek Tataars-Oekraïens-Engels en aan de uitgave van de Tataarse 'deportatieliteratuur', geschreven in Oezbekistan. Ook doceert hij literatuur en verricht onderzoek.

Dit voorjaar verscheen zijn derde dichtbundel onder de titel 'Een draadje hoop'. De energie voor dit alles haalt Kadimov naar eigen zeggen uit zijn contacten met de enige twee jonge Tataarse dichters, die hij persoonlijk begeleidt.

,,Ik ben de schakel tussen de oudere generatie en die paar jongeren. Pas als een volk geen dichters meer heeft, is het dood.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden