De taalgrens over

Scene uit Wunschkamer van Het Vervolg en Theater K. In de tweetalige voorstelling staan Duits-Nederlandse relaties centraal. Hoofpersonen zijn de Nederlandse aannemer Arend en zijn Duitse vrouw Frieda. (FOTO BEN VAN DUIN) Beeld
Scene uit Wunschkamer van Het Vervolg en Theater K. In de tweetalige voorstelling staan Duits-Nederlandse relaties centraal. Hoofpersonen zijn de Nederlandse aannemer Arend en zijn Duitse vrouw Frieda. (FOTO BEN VAN DUIN)

De Nederlandse theatergroepHet Vervolg en het Duitse Theater K spelen samen ’Wunschkamer’. Regisseur Hans Trentelman over zijn tweetalige toneelavontuur.

’Al jaren zat het me dwars dat er zo weinig toneelstukken over gemengde relaties zijn, en we alleen maar voorstellingen met en over Nederlanders spelen, terwijl dat niet overeenkomt met de maatschappelijke werkelijkheid. Zelf kom ik bijvoorbeeld uit een Russisch-Nederlands gezin, mijn buren zijn een Duits-Nederlands stel.’

Regisseur Hans Trentelman (1953) speelde allang met de gedachte aan een grensoverschrijdende samenwerking. Met ingang van het komende seizoen gaat zijn gezelschap, na de al gerealiseerde fusie met het Schiedamse Els inc., verder als Toneelgroep Maastricht. Maar met de laatste productie onder de oude naam, Het Vervolg, zet Trentelman de gewenste stap naar buiten in een coproductie met het Akense Theater K, een lijn die zeker in de toekomst voortgezet gaat worden.

„Ook Arie de Mol, mijn opvolger als artistiek leider, is daar enthousiast over. Eerst wilde ik met het Stadt Theater Aken in zee gaan, maar dat mislukte. We hoorden hen alleen maar over problemen en dat is geen goede basis. Bij Theater K zat ik nog maar tien minuten binnen of ze zeiden: ’Ja, we doen mee’. Ze vonden het idee spannend. En de beren die we onderweg zouden tegenkomen? Losten we wel op.”

„Zo’n avontuur kan je alleen maar aangaan als je je er helemaal instort. En we voelden meteen verwantschap. Theater K is een kleine groep met als thuisbasis een zoldertheater. Net zoals wij zijn begonnen, hier aan het Maastrichter Vrijthof.”

Op de folder van de coproductie ’Wunschkamer’ staat de foto van een stenen engel met de handen in wanhoop voor de ogen. „Mijn eerste idee”, zegt Trentelman, „was om een engel met een burn-out, die er niet meer tegen kan dat mensen alle verantwoordelijkheid bij het hogere leggen en nooit bij zichzelf, naar aarde te laten afdalen en de mens daarmee te confronteren. Theater K zei: ’Zoiets kan je ook met alleen Nederlandse acteurs’. Daar hadden ze gelijk in. Toen heb ik een synopsis gemaakt waarin Duits-Nederlandse relaties een essentiële rol speelden.”

„Erik-Ward Geerlings heeft het uitgewerkt. Na ’Petrus Regout’ – over de Maastrichtse aardewerkindustrieel, twee jaar geleden – wilde ik graag nog eens met hem werken. Het is geweldig brainstormen met hem. Je bedenkt een situatie en hij zet dat zo om in prachtige, mij altijd verrassende dialogen.”

In het tweetalige ’Wunschkamer’ is de Nederlandse aannemer Arend getrouwd met de Duitse Frieda. Het stuk speelt in 1991, twee jaar na de val van de Berlijnse Muur. Arend is, net als velen toen, grenzeloos optimistisch over het wegvallen van de grenzen en de uitbreiding van zijn bedrijf. Met subsidies uit Brussel en Duitsland voor een megalomaan ontwerp met de al even megalomane naam ’Eutopia’ komt het moment van de onthulling van de maquette. Dan krijgt hij bezoek van de engel: ’Heute ist der Tag’.

Arend vindt zichzelf en zijn plannen zo belangrijk, dat hij smeekt iemand anders in zijn plaats te nemen. Wie, dat moet de engel zelf maar uitzoeken. Het toeval wil dat het een naaste verwante wordt. Dit roept associaties op met de ’Alcestis’ van Euripides maar, meent Trentelman: „Het grote verschil is, dat het hier niet om een opoffering gaat, maar om een onvrijwillige plaatsvervanging. Als Frieda onverwacht doodziek blijkt, een ambitieuze Duitse politicus een al te directe band met Arends dochter blijkt te hebben en zijn zuster de CDU’er gaat chanteren, begint de zaak te ontsporen.”

„In het begin is er een sfeer van: wij allemaal samen. Na verloop van tijd drijft de boel echter uit elkaar. Het is een metafoor voor de grote ego’s in Europa. Mooie plannen en wensdromen, maar zodra er offers gebracht moeten worden trekt ieder zich terug in de eigen zone. ’Wunschkamer’ is een soort satire. Of Euregiodrama, zoals ik het sarcastisch noem. Immers, dat kan zowel slaan op een drama in de Euregio als op het drama dat de Euregio zelf lijkt.”

In het eigen theater wordt de toneelsituatie van Theater K, waar de Duitse première twee weken geleden plaatsvond, nauwkeurig nagebouwd. Inclusief de dakpijlers. Het enige decorstuk is de maquettetafel die later verandert in Frieda’s ziekbed. Met lage tribunes rondom wordt direct op het publiek gespeeld. Een opstelling die, net als het meedoen van de jonge rockband Sungrazer, volgens Trentelman ook past bij het profiel van Toneelgroep Maastricht: „Arie de Mol en ik willen de vierde wand zoveel mogelijk doorbreken, met veel live muziek en weinig gepsychologiseer.”

„De fusie zijn we niet aangegaan om economische of strategische gronden vanwege de roep om acht grote stadsgezelschappen. Het was een puur artistiek motief. Arie had hier meermalen geregisseerd en we hadden wat met elkaar. We kietelden elkaars verbeelding. Daarbij had ik na dertig jaar niet zoveel zin meer in de verantwoordelijkheid in mijn eentje en was Arie toe aan een nieuwe ontwikkeling. Toen de Raad voor Cultuur ons adviseerde de fusie artistiek scherper af te bakenen hebben we tenslotte, in plaats van voor een geleidelijke overgang, besloten tot een radicale omslag met Arie als enig artistiek leider. Ik blijf aan als vaste regisseur en acteur.”

„Wat ons bindt is, dat het ons gaat om de chemie tussen mensen – wat je op de vloer ziet is tenslotte je visitekaartje – en, door thema’s met een grote maatschappelijke relevantie, grote herkenbaarheid voor het publiek. Ook door mechanismen te laten zien. Niet de psychologie van karakters, maar karakters tonen via gedrag.”

„Bij het repetitieproces was de voertaal Duits, maar na een maand merkte ik dat ik de ’notes’, de kanttekeningen bij repetities, ongemerkt in het Nederlands was gaan doen. De Duitse acteurs begrepen het prima en begonnen zelf ook steeds meer Nederlands te praten. Opvallend is, dat het Duitse publiek de mix van Duits en Nederlands prachtig vindt en heel sterk op historische verwijzingen reageert. Om zinnen als Arends verwaande „Eutopia, op een schaal waar Albert Speer nog niet van kon dromen” wordt daar erg gelachen. Dat zal hier vast anders zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden