De superlobbyist: Niek Jan van Kesteren

Werkgeversorganisatie VNO-NCW mag dan met Hans de Boer een uitgesproken voorzitter hebben, met directeur Niek Jan van Kesteren aan zijn zijde blijft de organisatie het belang van stabiele arbeidsverhoudingen koesteren. Wie is dat oliemannetje? 'Niek Jan vormt in zijn eentje de continuïteit.'

De ongekroonde koning van de polder", zegt Doekle Terpstra. "Hij kent echt jan en alleman. Hij heeft altijd een hechte relatie met zijn voorzitter. Zelf blijft hij altijd op de achtergrond", meent Agnes Jongerius. De twee voormalig vakbondsleiders, de één ex-voorman van het CNV, de ander voormalig voorzitter van de FNV, zijn eensluidend in hun waarneming: Niek Jan van Kesteren, directeur van de werkgeversorganisatie VNO-NCW, drukt al decennia zijn stempel op sociaal-economisch Nederland.

Vooral door het optreden en de ervaring van Van Kesteren is VNO-NCW een invloedrijke club. De werkgeversorganisatie is hét voorbeeld van een permanente en effectieve lobby in politiek Den Haag. Dat erkent ook Jongerius, met pijn in het hart: "VNO-NCW heeft een beetje de neiging te doen alsof het belang van het bedrijfsleven ook het belang is van Nederland. Met dat frame komen ze een heel eind: steun de ondernemers, zeggen zij, want die verdienen het geld voor het land. Tot mijn spijt worden zij zo de machtigste lobbyclub van Nederland."

De invloed heeft eerst en vooral te maken met heel goede mensen. VNO-NCW heeft nogal wat mensen in dienst die eerst ergens anders hebben gewerkt, bijvoorbeeld bij het ministerie van economische zaken of bij financiën. En als er een politiek actueel thema is, bijvoorbeeld over belastingen, kan de club beschikken over specialisten in het netwerk, zoals de fiscalisten van Ahold of Shell. Jongerius, tegenwoordig Europarlementariër voor de PvdA: "Ze kunnen putten uit een enorm reservoir".

Ad Melkert, voormalig minister van sociale zaken en ex-Kamerlid, relativeert de invloed van de werkgeverslobby. "Een land zit ingewikkelder in elkaar dan dat je kunt zeggen dat één club een bepaalde beslissing forceert. Wat dat betreft kent VNO-NCW zijn plaats. Zij willen over een langere periode van grotere waarde zijn voor hun leden. Zij zijn in staat een discussie op scherp te zetten, maar zijn geen scherpslijpers."

Terpstra, tegenwoordig bestuurder bij hogeschool InHolland, denkt dat bijvoorbeeld een regeerakkoord zeker sporen bevat van de inbreng van de werkgevers. Maar wat dan precies op hun aandringen tot stand is gekomen, is niet aan te wijzen, zegt Terpstra. "Dat is het kenmerk van een goede lobby; de buitenwacht weet niet wat ze binnenhalen."

Dat geldt, wat Terpstra betreft, ook voor VNO-NCW directeur Niek Jan van Kesteren. Hij is onzichtbaar voor het grote publiek, maar is de spin in het web. Als er iets is bereikt, krijgt de voorzitter de eer. Tot begin deze maand was dat Bernard Wientjes, nu is het Hans de Boer. Terwijl de camera tijdens de persconferentie na het zoveelste akkoord is gericht op het boegbeeld, staat Van Kesteren rustig achter in de zaal te wachten, een minzame glimlach om de mond. Maar het is volgens Terpstra toch echt 'Niek Jan die aan de touwtjes trekt'.

Pion op schaakbord

Terpstra typeert Van Kesteren als een schaker. "Wij zijn de pionnen. Soms tilt hij er even één op en heb je het idee dat er wat gebeurt, maar hij is de enige die het hele bord overziet. Het CNV was in mijn tijd een pion in het spel. Wat mij weleens frustreerde, was dat ik bij Niek Jan goed terecht kon met een idee, maar ik kwam niet te weten wat hij er echt van vond; want hij moest toch eerst bij de FNV langs om na te gaan hoe er daar tegenaan werd gekeken. Het CNV was een pion, maar de FNV was toch iets belangrijker. VNO-NCW zal nooit zaken doen zonder de FNV." In dit spel weet Van Kesteren of er nog meer te halen valt of dat hij een remise moet accepteren.

'Resultaatvoetbal' noemt Jongerius zijn manier van werken. Hij gaat liever met een gelijkspel naar huis dan met verlies en weet dan bij de achterban uit te leggen dat dat goed is. "Hij heeft premiers zien komen en gaan, en dat geldt ook voor menig secretaris-generaal. In z'n eentje vormt hij de continuïteit."

Terwijl VNO-NCW met alle politieke partijen praat, is de indruk dat de FNV vooral leunt op de contacten met de PvdA. Melkert signaleert dat Van Kesteren beschikt over veel kennis van zaken en van de posities van de spelers. "Hij heeft goed voor ogen wat van belang is en verbindt dat met de actoren. Hij weet welke marges er zijn en is betrouwbaar bij het uitwisselen van informatie. Hij is altijd aanspreekbaar en is ook bereid om te vertellen wat er leeft in zijn eigen organisatie."

Van Kesteren weet hoe Haagse processen werken, zegt Jongerius. "Als je iets gedaan wilt krijgen, gaat dat bij wijze van spreken in 23 tussenstappen. Bij heel veel partijen moet je aftasten hoe iets ligt. Je moet weten waar de pijnpunten en de onderhandelruimte zit. Niek-Jan heeft het overzicht, weet van alle partijen hoe de vlag erbij hangt."

Koers van de politiek

Het afgelopen jaar merkte D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold hoe VNO-NCW greep probeert te krijgen op de koers van de politiek. Het kabinet sloot vorig jaar met werkgevers en vakcentrales een sociaal akkoord over onder meer ontslagrecht, de duur van de WW, tijdelijke arbeidscontracten en pensioenen. Omdat het kabinet deze afspraken wilde omzetten in wettelijke maatregelen moest een meerderheid worden gevonden in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. En zo was na het sociaal akkoord ook een akkoord nodig met oppositiepartijen D66, ChristenUnie en SGP.

D66 was kritisch over het sociaal akkoord. De hervorming van de arbeidsmarkt ging te traag, luidde de kritiek. Bovendien leek het er volgens de democraten te veel op dat werkgevers en vakcentrales de regels bepalen terwijl het primaat bij de politiek hoort te liggen. Maar na onderhandelingen met het kabinet en een aantal aanpassingen gaven Pechtold en de zijnen toch hun zegen aan het sociaal akkoord.

Tijdens de onderhandelingen met het kabinet kreeg Pechtold bezoek van Van Kesteren. "Hij zei tegen mij: 'Het lijntje breekt toch niet, hè?'." Nadat de D66-voorman Van Kesteren duidelijk had weten te maken niet uit te zijn op het volledig uit de boeken schrappen van het sociaal akkoord, was voor Van Kesteren de kou uit de lucht.

Eén keer had hij een stevige aanvaring, zegt Pechtold. Hij liet Wientjes en Van Kesteren duidelijk weten dat werkgevers hun verantwoordelijkheid moesten nemen bij het aannemen van arbeidsgehandicapten. In het sociaal akkoord beloofden zij honderdduizend banen en Pechtold zegt dat hij proefde dat zij dit 'niet als een serieuze opdracht zagen'. "Toen heb ik gezegd: 'Jullie verdienen een motie'." Een week later is de motie Pechtold/Roemer aangenomen waarin de Kamer heeft uitgesproken dat eerder moet worden gemeten of de werkgevers hun belofte houden; als zij dat niet doen, worden zij sneller gebonden aan een wettelijk quotum. Een wettelijke verplichting om arbeidsgehandicapten aan te nemen vindt VNO-NCW een ramp. Die dreiging heeft Van Kesteren niet van tafel kunnen praten. Dat hij daarover teleurgesteld is, merkt niemand, aldus Pechtold. "Ik heb Niek Jan nog nooit gefrustreerd gezien. Hij ziet wat er is bereikt en weet dat er later weer een nieuwe kans is. Hij kent de politieke realiteit."

Opvallend vindt de D66'er dat VNO- NCW de lijnen altijd openhoudt. "Toen wij op een gegeven moment waren gezakt naar drie zetels in de Tweede Kamer zat Bernard Wientjes ook bij mij. Deze club denkt op de lange termijn. Je weet namelijk niet hoe het later met de partij zal gaan."

Het belang van VNO-NCW zit altijd bij de lange termijn: stabiele arbeidsverhoudingen, een goed ondernemersklimaat, gunstige concurrentieverhoudingen. De manier van werken: altijd in gesprek blijven met iedereen. Terpstra zegt daarover: "Het is alsof iedereen die bij de arbeidsverhoudingen betrokken is rondjes draait op de rotonde. Als iemand een afslag dreigt te nemen, grijpt Van Kesteren je in je nekvel." Het sluiten van het sociaal akkoord moet ook in dat licht worden bezien, zegt Terpstra. Het was een manier om de vakbeweging weer op de kaart te zetten. "Van Kesteren is een pragmaticus, maar ook een opportunist. Een verzwakte vakbeweging is gevaarlijk. Het sociaal akkoord was voor VNO-NCW nadrukkelijk een investering in de FNV en in het voorzitterschap van Ton Heerts"

Voor Van Kesteren en voor VNO-NCW zijn stabiele arbeidsverhoudingen het allesoverheersende doel van het beleid. Met dat doel voor ogen wordt af en toe de gesprekspartner, het kabinet of de vakcentrales iets gegund. Werkgevers en werknemers die recht tegenover elkaar staan is hooguit een tijdelijk iets in de visie van Van Kesteren. Uiteindelijk vond men elkaar altijd de laatste ruim dertig jaar. Zo zal het wat hem betreft nog lang gaan.

Ondernemersgeluid

Van Kesteren zal ook de komende jaren zijn stempel drukken op het overleg, verwacht Jongerius. Dat De Boer nu voorzitter is, brengt daarin geen verandering. Ook al hanteert De Boer een andere toon dan zijn voorganger Bernard Wientjes deed. De Boer uitte harde kritiek op het sociaal akkoord en bepleitte rigoureuze verandering op het terrein van belasting. Zijn felle aanval leidde tot onrust bij de vakbonden en het kabinet. Een meer authentiek ondernemersgeluid noemt De Boer dat. Vooralsnog is het vooral spel. De Boer heeft even het authentieke werkgeversgeluid mogen laten horen, hij mocht even buiten spelen, heet het dan in de kringen van het polderoverleg. Voor het overige neemt Van Kesteren de touwtjes weer strak in handen.

De benoeming van De Boer dient wel degelijk een strategisch doel voor VNO-NCW. Het vertrek van Hans Biesheuvel, bij de aan VNO-NCW gelieerde MKB Nederland, is bij de werkgeversvereniging hard aangekomen, veronderstelt Jongerius. Biesheuvel richtte een eigen ondernemersorganisatie op. "Het gaat hier om de tegenstelling tussen de echte ondernemer, de directeur/grootaandeelhouder, versus de ceo's bij grote concerns, de soldaten van het grote bedrijfsleven die gewoon op de loonlijst staan en een zak met geld meekrijgen als zij vertrekken. VNO-NCW had behoefte aan een echte ondernemer, iemand die met de poten in de modder heeft gestaan. Ik denk dat het initiatief van Biesheuvel succesvoller was dan voorzien. De Boer is een tegenzet."

Terpstra is net als Hans de Boer geboren in het Friese Witmarsum. De twee kennen elkaar goed. Hij denkt dat de nieuwe toon en de lobby van VNO-NCW samengaan. Van Kesteren heeft gezag, zegt Terpstra. "Hij kan zeggen tegen De Boer: 'Hans, doe even rustig'."

In Trouw deze zomer:

Trouw publiceert deze zomer een aantal artikelen over de beïnvloeding van de politiek door belangenorganisaties. Lobbyen wordt ook aan het Binnenhof steeds meer een apart vak, veelal beoefend door mensen die de politiek van binnen en van buiten kennen. Werkgeversorganisatie VNO-NCW wordt daarbij door velen als het lichtende voorbeeld gezien. Waar de invloed van de werkgevers zich precies uit is niet direct aan te geven, maar op sociaal-economisch terreinkomt er geen product uit de Haagse besluitenfabriek zonder de bemoeienis van VNO-NCW.

Niek Jan van Kesteren?

Niek Jan van Kesteren (1952) werd geboren in Katwijk. Hij is algemeen directeur bij de werkgeversorganisatie VNO-NCW. Hij begon zijn loopbaan bij het ministerie van defensie en studeerde rechten aan de Universiteit van Leiden. Bij de christelijke werkgeversorganisatie NCW was hij in de jaren tachtig hoofd sociale zaken. Dat werd hij daarna ook bij de fusieorganisatie VNO-NCW.

Naast zijn werk voor de ondernemersclub is hij lid van de raad van toezicht van de Universiteit Utrecht en voorzitter van de voetbalvereniging FC Rijnvogels in Katwijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden