De subtiele wraak op koningin Elizabeth

NEW DELHI - We zijn toch zulke goede vrienden, sprak de koningin. Wat zijn we op elkaar gesteld, zei de president. Glimlachend keken ze elkaar aan. Minzaam. Maar achter beider ruggen stonden de vuisten gebald. En wie goed keek, zag een trilling van gespannen irritatie in de gezichten. De Britse koningin Elizabeth II kwam naar de voormalige kolonie India. Dat moest wel bijna fout lopen.

Vijftig jaar geleden viel voor de Britten het doek over de 'Raj', het imperium in het Zuidaziatische Subcontinent, dat na de onafhankelijkheid uiteen viel in India en Pakistan. Met het wegvallen van 'de parel in de kroon', werden ook de scheuren in de rest van het Britse overzeese rijk zichtbaar.

Juist dat is de psychologisch zo gevoelige scharnier: de teloorgang van het Verenigd Koninkrijk begon in India, dat zelf de zoete winst der onafhankelijkheid mocht smaken.

“Oude vrienden en moderne partners”, zo vatte koningin Elizabeth de band tussen beide landen na vijftig jaar samen. Ze zei dit maandag tijdens het staatsbanket, op de eerste avond van haar bezoek aan India. Haar woorden kregen de echo van de geschiedenis mee, nu zij uitgesproken werden in het Indiase presidentiële paleis, dat een halve eeuw geleden nog de residentie van de Britse onderkoning was. Het was allemaal geruststellend bedoeld. Maar de sfeer was reeds grondig verpest.

Aartsvijand

Voor haar komst naar India bezochten de koningin en haar echtgenoot prins Philip eerst Pakistan, India's buurland en aartsvijand. Het hoge gezelschap genoot van cricket, sterke thee en de rust van de heuvels buiten de hoofdstad Islamabad.

Maar in het gevolg hield de Britse minister van buitenlandse zaken Robin Cook er een eigen agenda op na. Hij sprak met verscheidene Pakistaanse politici, en zou er nog eens herhaald hebben dat zijn Labour-regering bereid is te bemiddelen in het Pakistaans-Indiase conflict over de deelstaat Kashmir.

Die boodschap ging er in Islamabad in als gulab jamun, het beroemde mierzoete gerecht. Maar in New Delhi stonden de gezichten op kokhalzen. Dat Pakistan aanspraak maakte op de Indiase deelstaat Kashmir is al erg genoeg. Waar bemoeide die minister Cook zich mee? De Indiase premier Gujral, aan het einde van een rondreis door Afrika, liet uitlekken dat hij in een gesprek met Egyptische intellectuelen het Verenigd Koninkrijk had betiteld als een “derderangs macht”. Nu was het de beurt van de Britten om zuur te kijken.

Charmeoffensief

Eenmaal in New Delhi aangekomen, begonnen zowel Cook als Gujral aan een geimproviseerd charme-offensief. Beiden ontkenden ook maar iets onaardigs gezegd te hebben en sloegen elkaar bij de ontmoeting wat al te hartelijk op de schouders. Tussen de ceremoniële bedrijven door maakte India nog wel even duidelijk wat er precies dwarszat: vijftig jaar geleden schiepen de Britten een probleem dat Kashmir heet, nu zeggen zij de enigen te zijn die voor een oplossing kunnen zorgen. Het is als kolonialisme langs de achterdeur. Voor India onvergeeflijk.

Wie bekend is met de gewrongen verhouding tussen Nederland en Suriname, of zich de pijnlijkheden van koningin Beatrix' bezoek aan Indonesië in 1995 herinnert, begrijpt direct hoe moeizaam het staatsbezoek van de Britse monarch verloopt. Beide landen weten verdraaid goed hoezeer zij elkaar ook nodig hebben, al was het slechts vanwege de zeer grote Indiase gemeenschap in plaatsen als Londen, een culturele verrijking waarop zowel Britten als Indiërs doorgaans zeer gesteld zijn.

Blijven glimlachen dus, al knarsen de tanden. Zoals bij het staatsbanket, toen koningin Elizabeth sprak over het bloedbad dat Britse militairen in de Indiase plaats Amritsar aanrichtten. Dat is 78 jaar geleden, maar de Indiase wonden zijn nog niet geheeld. Zijzelf noemde het een uiterst pijnlijke gebeurtenis, om er direct aan toe te voegen: “De geschiedenis kan niet worden herschreven.” Anders gezegd, de dag erop zou zij Amritsar bezoeken, een krans leggen bij het monument in Jallianwala Bagh, maar geen officiele spijt betuigen.

Pijnlijk

Erger nog, voor India althans. Prins Philip bestond het om het cijfer van tweeduizend dodelijke slachtoffers enigszins overdreven te noemen. Daar zouden de gewonden wel bijgerekend zijn, meende hij. En trouwens, hij had er nog over gesproken met de zoon van generaal Dyer, die in 1919 opdracht gegeven had het vuur te openen. Ook die zou hebben gezegd dat het minder hevig was dan de Indiase geschiedenisboeken de bevolking willen doen geloven. Revisionisme langs de achterdeur. Fout nummer zoveel.

Na Jallianwala Bagh bezochten koningin en prins de beroemde Gouden Tempel van de sikhs in Amritsar. Ook daar maakte het gezelschap weinig nieuwe vrienden, bijvoorbeeld niet omdat het koninklijk paar weigerde een hap te nemen van het traditionele gerecht dat elke tempelbezoeker krijgt aangeboden. Dat Elizabeth een zwaard kreeg aangeboden dat eigenlijk voor Philip was bedoeld, was een meer dan symbolische misstap in het protocol.

Booker-prijs

Gisteren is het Britse staatshoofd vertrokken naar Madras, in het diepe zuiden van India. Daar, ver weg van de politieke gevoeligheden in de Indiase hoofdstad New Delhi, lijkt met het bezoek verder weinig meer mis te kunnen gaan. Ondertussen heeft India al zeer subtiel wraak genomen. De Booker Prize, de hoogste Britse literaire onderscheiding, is gewonnen door Arundhati Roy, een Indiase schrijfster uit Delhi. Triomfalisme door de voordeur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden