De strijd tegen wetenschappelijke flauwekul in het nieuws

Pownews-verslaggever Rutger Castricum interviewt het PVV-Kamerlid Lilian Helder na afloop van het vragenuurtje. Helder ontving van Powned een telraam naar aanleiding van haar optreden tijdens een debat.Beeld ANP

Waarom verwerpen wetenschappers homeopathie, maar omarmen zij andere 'vage' dingen, zoals zwarte gaten?

De meeste mensen hebben geen idee, zegt wetenschapsjournalist Asha ten Broeke (28). Vanaf 13 september is zij columniste op de Podiumpagina's in deze krant. Haar missie: schrijven over wetenschap op plekken waar ook mensen het tegenkomen die de wetenschapsberichten normaliter niet opzoeken. "Ik lijk wel een wetenschapsevangelist", lacht Ten Broeke. "Maar er is zoveel wetenschappelijke flauwekul in de wereld, daar kan ik mij kwaad om maken."

Is het echt zo droevig gesteld?


"Wetenschap wordt vaak weggezet als 'ook maar een mening' omdat mensen geen idee hebben hoe onderzoekers tot hun conclusies komen. Kijk bijvoorbeeld naar Lillian Helder, Kamerlid van de PVV. Zij gleed afgelopen maart uit over een onderzoek naar de effectiviteit van straffen. De wetenschappers concludeerden dat - bij vergelijkbare vergrijpen - het aantal mensen dat opnieuw de fout inging na een taakstraf kleiner was dan na een celstraf. De PVV'ster wilde het onderzoek ter kennisgeving aannemen, maar bleef bij haar standpunt dat zwaardere straffen effectiever zijn. Een mevrouw van de SP die zich ermee bemoeide, had wel het idee dat er iets niet klopte in het betoog van mevrouw Helder, maar zij kon er niet precies de vinger op leggen. 'Ze heeft de melk wel horen klotsen, maar weet niet waar de tepel hangt', zou een oud-leraar van mij gezegd hebben. Terwijl ik ervan uitga dat politici slimmer zijn dan de gemiddelde Nederlander. Dat hoop ik tenminste, want zij zitten met hun vingers aan de knoppen. "

Ook niet-politici zouden volgens u op een wetenschappelijke manier naar de wereld moeten kijken. Waarom is dat zo belangrijk?

"Iedereen moet onderscheid kunnen maken tussen goed onderzoek en flauwekul, zodat niemand zich op belangrijke momenten in het leven in de luren laat leggen door gebrekkige informatie of door 'ja, maar voor mijn buurvrouw d'r tante werkte acupunctuur fantastisch toen ze kanker had'. Mensen gebruiken informatie uit tijdschriften of kranten bovendien om beslissingen te maken in hun leven. Wie weet gaan ze hun zonen anders behandelen dan hun dochters, omdat ze van verschillende planeten zouden komen. Of eten ze plotseling geen broccoli meer als ergens staat dat het de kans op darmkanker verhoogt."

Aan welke wetenschappelijke flauwekul in het nieuws heeft u zich de afgelopen tijd geërgerd?


"De voorzitter van de besturenraad voor christelijke scholen, Wim Kuiper, kreeg bijvoorbeeld de vrijheid om te stellen dat jongens en meisjes apart les zouden moeten krijgen. Hersenen van jongens rijpen minder snel dan die van meisjes. En jongens doen het minder goed op school. Conclusie: jongens en meisjes moeten apart les krijgen. Het is een veelgemaakte drogredenering: omdat A vooraf gaat aan B, moet A wel de oorzaak zijn van B. Complete kolder. In 2010 heeft een gerenommeerd wetenschapper een overzichtsartikel geschreven waarin hij zegt dat jongens en meisjes met hun net iets andere brein juist hetzelfde presteren.

"Een andere bron van irritatie waren de rellen in Londen. Er kwamen psychologen van allerlei pluimage op de Engelse tv vertellen waarom de jongeren aan het plunderen waren geslagen. Zij putten uit oude theorieën, waarvan inmiddels bekend is dat er allemaal haken en ogen aan zitten. De psychologen hadden moeten zeggen: 'Sorry BBC, voor dit vraagstuk moet u bij mijn collega zijn, die heeft het gedrag van de massa onderzocht'. In plaats daarvan ontstond er in een week tijd een hele nieuwe tak van pseudopsychologie.

"En dan de kleine wetenschapsberichtjes over man-vrouwverschillen. De nieuwssite Nu.nl grossiert er in. Laatst las ik nog ergens dat mannen rationele beslissingen maken en vrouwen intuïtieve. Dan vraag ik mij af, hoe groot is het verschil tussen de seksen dan? Ik heb het onderzoek erop nageslagen. De wetenschappers gebruikten een schaal met vijf punten om rationaliteit te meten. De vrouwen scoorden 0,1 punt lager dan mannen. Nou, daar kom je je nest toch niet voor uit!"

U zou willen dat kinderen opgeleid worden om, net als u, drogredeneringen eruit te filteren en argwaan te krijgen bij berichten zonder cijfers?

"Op school worden kinderen niet uitgerust om onderscheid te maken tussen een goed en een slecht onderzoek. In het onderwijssysteem krijg je nog altijd veel feiten voorgeschoteld, zoals hoe zwaartekracht werkt. Maar je hoort niet hoe Newton zijn idee over zwaartekracht onderzocht en zijn ideeën hierover testte. Het verhaal dat er een appel op zijn hoofd viel en hij daardoor geïnspireerd raakte, is wel leuk, maar waarschijnlijk helemaal niet waar."

Welke vragen moeten automatisch opborrelen bij het lezen van een artikel?

"Naast 'hoe groot zijn de verschillen', kun je je afvragen of het onderzoek in lijn is met voorgaand onderzoek, of er methodologische bezwaren zijn, of waar een afname van 30 procent op neerkomt. Als een medicijn de kans op een hartinfarct met 30 procent verlaagt, kun je alleen zeggen of dat veel is, als je weet hoe groot de kans in eerste instantie was. Als de kans op zo'n infarct 2 procent is, ben ik niet zo onder de indruk van een verlaging met 30 procent.

"Maar we zouden al een heel eind zijn als mensen beseffen dat de wereld veel complexer is dan er in een nieuwsbericht van 400 woorden past. Het is mijn droom dat iemand bij een straatinterview op de vraag 'wat vindt u van deze kwestie?' een keer reageert met: 'U formuleert het stellig, maar klopt uw bewering wel? Was de uitkomst van het onderzoek wel significant? En hoe groot was het verschil dan?'"

U heeft een boek geschreven over de onzin van man/vrouw-verschillen, waarin u verwijst naar wetenschappelijk onderzoek. Zou iemand anders, met een andere selectie van publicaties niet precies het tegenovergestelde kunnen beweren?

"Ik ben er niet bang voor om ongelijk te krijgen. Kijk, in het beste geval heb ik helemaal gelijk. En in het slechtste geval is mijn bijdrage ook waardevol om gehoord te worden. Dan geeft het aan dat er nog onzekerheid is in de wetenschap. Ik kan mij de hele dag met wetenschap bezighouden, maar ik begrijp dat anderen daar geen tijd voor hebben. Of misschien spreekt iemand slecht Engels en heeft diegene daardoor minder toegang tot wetenschappelijke artikelen. Hoe dan ook, de meerderheid zal voornamelijk lezen wat in de media komt. En daar vind je geen vijf pagina's uitleg over één onderwerp. Maar ik denk dat als iemand de juiste vragen stelt, hij er toch wel achter komt wat er nog aan schort."

Het lijkt mij een ambitieus plan om kinderen dit allemaal bij te brengen. "We willen ook dat iedereen kan spellen en een idee heeft wat er in de Tweede Wereldoorlog gebeurde, dat zijn ook geen eenvoudige kwesties! Kinderhersenen frituren heus niet door wat kennis. Zij zijn erop gebouwd om te leren. En als ze het niet aankunnen, dan gaan ze gewoon uit. Als ik het te ingewikkeld maak voor mijn dochtertje van vier, dan zegt ze gewoon 'en gaan we nu iets met lego doen?'"

U heeft uw eigen kinderen al aan de wetenschappelijke methode?

"Mijn jongste dochter is een half jaar oud, dus die is nog te jong. Maar mijn andere dochter breng ik bijvoorbeeld bij dat je dingen kunt testen. Zij vroeg hoe het kan dat brood droog wordt. Op mijn antwoord dat het water eruit verdampt, keek ze me heel argwanend aan. Toen hebben we een proefje gedaan. We pakten twee boterhammen en legden één op een zonnige plek en de andere op een niet-zonnige plek. Ik heb uitgelegd dat het belangrijk was dat de sneetjes uit dezelfde zak kwamen, omdat het anders een soort vals spelen was. We hebben de boterhammen een dag laten liggen en toen weer gekeken. De plak die in de zon lag, leek inderdaad droger. 'Maar is er echt een duidelijk verschil?', vroeg ik. Toen hebben we een hapje geproefd. De ene boterham was niet meer te eten, terwijl de andere nog best lekker was."

Was u er zelf ook zo vroeg bij?


"Als klein meisje zat ik eens met Pinksteren met mijn moeder op de trap van het stadhuis in Groningen een ijsje te eten. Ik vroeg haar wat Pinksteren eigenlijk is. Zij legde uit dat wij vieren dat de Heilige Geest neerdaalde op aarde. 'Dat vind ik wel een beetje een sterk verhaal', schijn ik gezegd te hebben. De man die naast ons een ijsje aan het eten was, stikte bijna van het lachen."

Asha ten Broeke

Studeerde psychologie aan de Universiteit Twente. Sindsdien werkte ze bij de website Kennislink en verschenen artikelen van haar hand in onder andere Quest, Psychologie Magazine, Opzij, Sp!ts en Trouw.

Vorig jaar verscheen haar boek 'Het idee m/v. De ontmaskering van een hardnekkig denkbeeld'.

Vanaf 13 september volgt zij Victoria Koblenko op als columniste van de Podium-pagina van deze krant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden