De strijd tegen het water: soms moest er eerst een ramp gebeuren

Deltawerken Beeld Wikimedia

Hoe hoog en breed moeten de dijken zijn? En wat mag dat kosten? Van miljoenen voor Lely's Afsluitdijk tot miljarden voor 'Ruimte voor de rivier'.

Kosten noch moeite werden bespaard in 2008. Journalisten kregen een helikoptervlucht aangeboden om de Nederlandse kustlijn van boven te bewonderen, net als het polderlandschap, de rivieren en de dijken. Meevliegende topambtenaren praatten de media bij over de gevaren van het water.

Dezelfde week was live op televisie te zien hoe de commissie-Veerman in het Catshuis het Deltaplan overhandigde aan toenmalig premier Balkenende, met daarin maatregelen die nodig zijn om Nederland te beschermen tegen de stijgende zeespiegel. Alle publicitaire middelen werden ingezet om de neuzen dezelfde kant op te krijgen. En om zo instemming te krijgen de komende decennia 12 miljard euro uit te kunnen geven aan de dijken.

Dit Deltaplan was het eerste grote project in ruim honderd jaar waarbij heel veel geld aan waterveiligheid werd uitgegeven zonder dat er eerst een (bijna) ramp aan voorafging. Dat valt op in het overzicht dat het Centraal Planbureau (CPB) gisteren publiceerde over alle grote initiatieven om de bevolking tegen het water te beschermen en de kosten en baten ervan.

Tekst loopt door onder kaart

Beeld Louman&Friso

Kosten-baten

Het eerste initiatief was de inmiddels wereldberoemde Afsluitdijk. Die kwam er niet zonder slag of stoot. Al in 1891 kwam ingenieur Cornelis Lely met het plan om een dam in de Zuiderzee te leggen en grote delen in te polderen. Het duurde bijna dertig jaar – het was in 1918 toen Lely al voor de tweede keer minister was – totdat het kabinet akkoord ging met zijn plan. Een storm in 1916 die 51 mensen het leven kostte, gaf de doorslag, beschrijft het CPB.

Ook destijds was er al een kosten-batenanalyse gemaakt. De dijk zou 27 miljoen euro kosten. Daarin zat alles, ook bijvoorbeeld de schadevergoeding van 2 miljoen euro voor de vissers. Het inpolderen 17 miljoen euro. Samen 44 miljoen euro, voor toen een immens bedrag. Men vreesde dat het kon leiden tot het faillissement van het land. Het pakte echter goed uit.

In 1954, een jaar na de watersnoodramp, volgden de Deltawerken. Het valt CPB-onderzoeker Frits Bos op dat er toen veel meer posten werden meegenomen in de kosten-batenanalyse. Zoals de export van opgedane kennis die veel economische meerwaarde heeft opgeleverd. Maar de schade aan de natuur zat er bijvoorbeeld weer niet in. Daar waren ze toen nog niet mee bezig, dat aspect speelde pas in de jaren zeventig. Toen werd alsnog besloten dat de Oosterscheldekering open moest kunnen, waardoor de kosten fors omhoog gingen.

Tekst loopt door onder afbeelding

De Deltawerken in Zuid-Holland in aanbouw. Beeld anp

Massale emigratie

Bijzonder in die tijd was de berekening van statisticus David van Dantzig, hoe hoog de dijken in Nederland moeten zijn. Het was een lastige zaak, want hoe hoog je een dijk ook maakt, er blijft altijd een kans op overstroming. Dus moest worden gekeken naar een aanvaardbaar risico. Daarbij hield Van Dantzig rekening met hoeveel mensen er achter een dijk wonen en de schade voor bedrijven.

Daarna bleef het lang rustig. Totdat in 1993 en 1995 het water in de Rijn, Maas, Waal en IJssel serieuze hoogten bereikte en er angst was dat de dijken zouden doorbreken. Er werden 250.000 bewoners en een miljoen dieren geëvacueerd. De schrik zat er goed in. Het programma 'Ruimte voor de rivier' werd ingesteld, waarbij land wordt teruggegeven aan het water. De kosten: 2,4 miljard euro.

Daarna volgde dus het Deltaplan om een ramp te voorkomen. Hoe houden we Nederland de komende honderd jaar veilig nu het klimaat verandert, is de kernvraag daarbij. Het is nog te vroeg om te zeggen dat ook dit plan veel geld heeft bespaard, zoals het CPB wel concludeert over de voorgaande projecten. Bos: "Als de bevolking en economie harder gaan groeien dan verwacht zal de besparing groter zijn. En als Nederland massaal gaat emigreren, kun je je afvragen waarom je al die investeringen in veiligheid hebt gedaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden