De 'stille aandoening' als sluipmoordenaar

Beeld colourbox

Wat te doen met hoge bloeddruk? Bloeddrukverlagende medicijnen zijn effectief, maar het gebruik ervan is niet ideaal. Er valt echter nog een wereld te winnen in het onder controle krijgen van hoge bloeddruk.

Onder artsen staat het bekend als sluipmoordenaar. Een killer die wereldwijd verantwoordelijk is voor het grootste aantal vroegtijdige sterftes. Nee, het gaat hier niet over roken. Het klinkt misschien onnozel, maar wat erachter zit is een verhoogde bloeddruk.

Het is niet erg als de bloeddruk eventjes wat hoger is. "Ons lichaam kan omgaan met een grote variatie aan bloeddrukken", zegt hoogleraar cardiovasculaire preventie Christian Delles van de Universiteit van Glasgow. De waarde schommelt gedurende de dag. Als we sporten is onze bloeddruk hoger dan als we slapen. "Zelfs als ik kunstmatig de bloeddruk van een gezond persoon sterk laten stijgen, zal diegene niet direct ergens last van hebben."

Drukt het bloed echter voortdurend hard tegen de vaatwand, dan levert dat in de loop der jaren schade op aan de vaten. Het gevolg is dat organen minder goed doorbloed raken, wat bijvoorbeeld tot een hartinfarct, beroerte of nierfalen kan leiden. "Een plotselinge, extreem hoge bloeddruk kan zelfs meteen problemen geven, zoals bloedingen in de hersenen", aldus Delles.

Het venijnige is dat verhoogde bloeddruk een 'stille aandoening' is: je merkt er vaak niets van. En verhoogd betekent dan: een waarde boven de 140/90 mmHg (millimeter kwik). Van een op de drie Nederlanders is bekend dat ze hoge bloeddruk hebben, onder wie iets meer mannen dan vrouwen. Nog eens een op de drie is zich er niet van bewust, zegt Bram Kroon, begin dit jaar benoemd tot bijzonder hoogleraar vasculaire geneeskunde aan de Universiteit van Maastricht. Zij blijven buiten zicht en worden niet behandeld. Het verlagen van de bloeddruk werkt om hart- en vaatziekten te voorkomen, maar het voordeel ervan verschilt per persoon. Bij sommigen werken medicijnen helemaal niet. Is hypertensie werkelijk zo'n ongrijpbaar iets? Wat begrijpen we er eigenlijk van?

Vorige week kwamen Europese experts op het gebied van hoge bloeddruk, onder wie hoogleraren Delles en Kroon, bij elkaar op een symposium in hartje Maastricht. Ze bespraken recent onderzoek over de behandeling en oorsprong van hypertensie. Zo alles bij elkaar lijkt er een hoop kennis te zijn. Wat we weten? Nou, bijvoorbeeld dat er in negen van de tien keer geen duidelijke oorzaak is voor hoge bloeddruk. Erfelijke aanleg speelt een rol, maar ook leefstijl speelt mee. Overgewicht, roken en alcohol plaveien de weg voor een piekende bloeddruk. En er is eigenlijk maar één gereedschap om de kans op sterfte terug te dringen, namelijk bloeddrukverlagende medicijnen.

Link hartaandoeningen

Wat we daarentegen niet goed weten, is hoé verhoogde bloeddruk precies de functie van bloedvaten belemmert, en hoe zich dat dan weer uit in bijvoorbeeld een beroerte. Desondanks bestaat geen twijfel over de link tussen hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten, zegt onderzoeker Delles. Hij zit in een internationale commissie, opgezet door het medisch vakblad The Lancet, om vat te krijgen op hoge bloeddruk en de impact ervan. Honderd jaar geleden zagen onderzoekers al dat hypertensie gepaard gaat met een grotere kans op hartaandoeningen. Epidemiologisch onderzoek van de afgelopen dertig jaar heeft dat alleen maar bevestigd, evenals het verband met nierfalen. In Nederland zijn bijna een miljoen hart- of vaatpatiënten. Voor ieder mens neemt de kans op hartziekten toe met veroudering, daar doe je weinig aan. Het risico op narigheid door hoge bloeddruk, komt daar bovenop. De ideale bloeddruk ligt rond de 120/70. Bij iedere 20 mmHg stijging van de bovendruk, of 10 mmHg van de onderdruk, verdubbelt de kans op hart- en vaatziekten. Een exponentiële stijging, noemen onderzoekers dat.

De link is bovendien meer dan slechts statistisch. Delles verwijst naar klinische studies met bloeddrukverlagende medicijnen. Daardoor zakt niet alleen de bloeddruk, maar ook het aantal beroertes en hartinfarcten. Nog meer bewijs komt van experimenten met ratten. Zijn eigen onderzoek toont: geef een rat verhoogde bloeddruk, en het beestje loopt dezelfde schade op aan organen als mensen.

Hele plaatje

Hoge bloeddruk is niet de enige risicofactor voor hart- en vaatziekten, ook leeftijd, hoog cholesterol, roken, overgewicht en diabetes dragen bij. Maar roken en overgewicht zijn ook weer risicofactoren voor een verhoogde bloeddruk. Hoe zit dat? "Veel van de risicofactoren zijn aan elkaar gerelateerd", legt Delles uit. Niet iedereen die rookt krijgt hoge bloeddruk, en niet iedereen met hoge bloeddruk ontwikkelt hartziekte. Hoeveel kans iemand met verhoogde bloeddruk heeft om ziek te worden, hangt af van andere risicofactoren. Delles: "We kijken daarom nooit naar hypertensie op zichzelf, het gaat altijd om het hele plaatje."

Dus, niet iedereen met verhoogde bloeddruk krijgt automatisch medicijnen. Bij een bovendruk tussen de 140 en 180 mmHg kijken artsen eerst of iemand bijvoorbeeld diabetes heeft, overgewicht of misschien wel een erfelijke aanleg voor hartziekten. Iemand met licht verhoogde bloeddruk zonder nier- of hartschade, gaat eerst zelf aan de slag met leefstijladvies van de huisarts.

Dat houdt in meer bewegen, stoppen met roken, minderen met zout en alcohol. Is er na een half jaar niks verbeterd? Dan is het tijd voor medicijnen, bijvoorbeeld bètablokkers om de hartslag te verlagen, zodat de druk op de bloedvatwanden afneemt. Of plaspillen om de hoeveelheid vocht in de bloedvaten terug te brengen. Vaak is het een combinatie van verschillende medicijnen. Bij een bovendruk van 180 mmHg of meer, gaat iemand meteen aan de medicijnen. Wachten op het effect van een gezonde leefstijl is in dat geval te riskant.

Beeld colourbox

Op het voorschrijven van verlagers bij een licht verhoogde bloeddruk staat kritiek. Tot halverwege 2003 lag de grens waar bloeddruk telt als 'verhoogd' nog bij 160/95. Sinds dat verschoven is naar 140/90, zijn er wereldwijd miljoenen extra patiënten. Het komt erop neer dat honderd mensen nu vijf jaar lang medicijnen moeten slikken om één beroerte of hartinfarct te voorkomen. Is dat de moeite waard?

Ja, zegt Kroon. Een op de vier Nederlanders overlijdt aan hart- en vaatziekten. "Door bij 140/90 al te behandelen, voorkom je schade aan hersenen, hart en nieren en uiteindelijk hart- en vaatziekten. Recente studies wijzen uit dat we misschien bij 130/80 al moeten behandelen." De kosten zullen het probleem niet zijn, bloeddrukverlagers zijn goedkoop. Het gaat hier niet om medicaliseren, benadrukt Kroon. Bij meer dan de helft van de mensen met licht verhoogde bloeddruk volstaat leefstijladvies.

Pilletjes

Bloeddrukverlagers zijn niet ideaal. Afgezien van bijwerkingen, werken ze soms gewoon niet. Het komt voor dat patiënten niet de juiste combinatie krijgen. Met een andere mix lukt het dan vaak wel om de bloeddruk onder controle te krijgen. Een ander probleem is het niet goed innemen van de pilletjes. "Wat voor patiënten het moeilijkst is, is begrijpen dat ze behandeling nodig hebben voor iets dat niet onmiddellijk problemen geeft", zegt Delles. "Als veertigjarige pillen slikken om een beroerte te voorkomen op je 65ste, dat gaat in tegen hoe we als mens normaal gesproken denken en handelen."

Dan blijft er nog een kleine groep mensen over die ondanks het goed innemen van soms wel zeven verschillende medicijnen, toch die hoge bloeddruk houdt. Waarschijnlijk werkt de regulatie van de bloeddruk door het zenuwstelsel bij hen niet naar behoren.

Voor deze resistente patiënten onderzoekt Kroon andere opties. Waar hij vooral enthousiast van wordt, is de zogenoemde baropacer: een implanteerbaar apparaatje dat door middel van elektriciteit druksensoren in de halsslagader activeert. Kroon: "Als het ware fop je de druksensoren door te zeggen dat de bloeddruk enorm hoog is." Het gevolg is dat de druksensoren een seintje aan de hersenen afgeven om de boel bij te sturen. De hartslag neemt af, de bloedvaatjes worden wijder en uiteindelijk wordt de druk in de slagaders lager.

Kroon denkt dat het apparaatje klaar is voor de praktijk. Studies in dieren en mensen laten zien dat het helpt; de bloeddrukverlaging bij patiënten houdt in ieder geval zes jaar stand. Het is een dure behandeling, maar kosteneffectief, volgens wiskundige modellen.

Zelf meten

Al met al hebben we dus wel enige grip op de sluipmoordenaar, is Delles van mening. Kroon is het daar wel mee eens. "Als we ervan weten, komen we met de huidige medicatie een heel eind. Probleem is: we missen te veel mensen." Het liefst zou hij een grote campagne starten, 'Know your blood pressure', om de bevolking bewust te maken van verhoogde bloeddruk. We hoeven dan niet allemaal naar de huisarts voor een check.

Beeld colourbox

Met nieuwe technieken, zoals meters op iPhones en horloges, kunnen we straks prima zelf onze waardes meten. Een hoge uitslag? Dan moet iemand gewoon binnen kunnen lopen op een inloopspreekuur van een gezondheidscentrum, vindt Kroon. "Een slimmere en efficiëntere gezondheidszorg, dat is de toekomstvisie om hoge bloeddruk te tackelen."

Boven- en onderdruk

Het hart van een volwassene klopt in rust ongeveer zestig à zeventig keer per minuut. Bij iedere hartslag pompt het hart bloed in de slagaders, waardoor er druk komt te staan op de vaatwand. Bij een bloeddrukmeting meet een arts twee waarden. De bovendruk is de hoogste druk op de vaatwand, op het moment dat het hart samenknijpt. Als het hart zich weer ontspant en zich vult met bloed, is de druk in de slagaders het laagst. Die waarde heet de onderdruk. De bloeddruk heet verhoogd als de bovendruk hoger is dan 140 millimeter kwik (mmHg) of als de onderdruk hoger is dan 90 mmHg. De bovendruk is de beste voorspeller voor ziekte. Op oudere leeftijd is het verband tussen bovenwaarde en hart- en vaatziekten erg duidelijk. Door ouderdom worden bloedvaten stijver, waardoor de bovendruk hoger wordt en de onderdruk lager. Iemand van 75 jaar met bloeddruk van 170/80 (hoge bovendruk) loopt meer risico om te overlijden dan een vijftigjarige met een bloeddruk van 140/110 (hoge onderdruk).

Over zout is het laatste woord nog niet gezegd

Als er ergens discussie over is onder hypertensie-deskundigen, is het wel het eten van zout. Schiet onze bloeddruk daar echt zo van omhoog? Kroon schetst de laatste wetenschappelijke stand van zaken. Voor mensen die al een hoge bloeddruk hebben geldt: minder zout in het dieet geeft minder kans op hart- en vaatziekten. We eten gemiddeld zo'n negen gram zout per persoon per dag. Vijf tot zes gram is de optimale hoeveelheid. Veel minder is ook weer niet goed. Opmerkelijk genoeg laten recente studies zien dat het risico op hartziekten bij weinig zout weer wat toeneemt. Voor mensen met een normale bloeddruk is het verband tussen zout en hartziekten nog minder duidelijk. Kroon: "We kunnen daarom niet ongestraft de boodschap verkondigen dat iedereen drastisch minder zout moet consumeren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden