Column

De stijlbreuk van de huidige coalitie versterkt het politieke midden

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

In 1867 mocht nog maar één op de tien mannen stemmen en was Den Haag gewikkeld in een politiek conflict over de vraag wie er beschikt over het lot van ministers, de koning of de Tweede Kamer. Onze democratie, zoveel is duidelijk, stond nog in haar kinderschoenen.

Het riep daarom verbazing bij mij op dat de jonge politicus Baudet, die zich als voorvechter van een 'echte democratie' beschouwt en meent dat ons staatkundige bestel is ontaard in een 'tirannie van een minderheid', juist die tijd zo verheerlijkt. Voor zover je al van een democratie kon spreken, was die in 1867 daadwerkelijk in handen van een welgestelde elite en nog niet verbonden met de gehele natie.

Baudet mag vinden wat hij wil, maar als de democratie je lief is, kun je anderhalve eeuw politieke geschiedenis niet zo maar even wegvegen, hoe pathetisch het armgebaar ook is. De democratie zoals wij die nu kennen is in een lang proces van ontwikkeling, drama en strijd gevormd. 1867 was daarin een belangrijk jaar, omdat de Kamer toen duidelijk maakte ministers niet langer als dienaren van de koning te zien.

Het proces is bepalend geweest voor verankering van de democratie en derhalve in zichzelf van betekenis. Als het nu ontbreekt aan verbinding in de samenleving en de verleiding groeit achter politieke tinnegieters als Baudet aan te lopen, kan het helpen nog eens goed naar die ontstaansgeschiedenis te kijken.

Zo wees de historicus George Harinck deze week bij de herdenking van de Pacificatie van 1917 in de vergaderzaal van de Eerste Kamer op het integrerend effect dat van deze majeure uitbreiding van de democratie uitging. Met de invoering van het algemeen kiesrecht, het stelsel van evenredige vertegenwoordiging en de gelijke positie voor het bijzonder onderwijs kregen achtergestelde groepen, zoals de katholieken en de arbeiders, de kans in het democratische systeem 'in te groeien'. Het aantreden van Ruys de Beerenbrouck als de eerste rooms-katholieke premier in 1918 was volgens Harinck een moment dat dit volksdeel wist: hé, we horen er ook bij. Nog een effect: de confessionelen en socialisten werden stilaan democraten.

Kristallisatiepunt

Je kunt zeggen dat de Pacificatie van 1917 de verzuiling in de hand werkte, maar net zo goed dat de parlementaire democratie fungeerde als kristallisatiepunt dat samenbindend werkte en omwille van de regeerbaarheid van het land vroeg om pragmatisme en tolerantie. Als deze natie ergens haar gezamenlijke kracht verbeeldt, is het in de typische coalitiepolitiek, die tribalisme heeft voorkomen en inhoud geeft aan eenheid in verscheidenheid.

De politieke cultuur die zij meebracht, spreekt niet sterk tot de verbeelding, waardoor er altijd kansen zijn voor figuren als boer Koekoek, Fortuyn en Baudet. Het matigende effect van de coalitiepolitiek is een kracht om het land te besturen, maar een zwakte uit theatraal oogpunt. In dat licht moet het worden toegejuicht dat de fractieleiders van CDA, D66 en ChristenUnie voor een positie in de Tweede Kamer hebben gekozen. Dat biedt, zoals CDA-fractievoorzitter Buma vorig maand op zijn partijcongres zei, de beste kans zowel het regeerakkoord te bewaken als het eigen geluid te laten horen. D66-voorman Pechtold liet zich tegenover zijn leden in dezelfde dualistische geest uit.

Meer ruimte

Het is een welbewuste breuk met het verstikkende coalitiemonisme, dat niet alleen de regerende partijen in een keurslijf perste, maar ook het debat tussen kabinet en parlement tot een farce maakte. Het viel me op dat Buma voor deze keuze van zijn partijgenoten het langste applaus kreeg. Schot in de roos dus. Niet alleen voor de fracties van de coalitie ontstaat er nu meer ruimte, ook voor de partijen en hun denktanks.

Met de aanvoerders in het kabinet schoot de coalitiepolitiek van de afgelopen decennia steeds in een kramp, die het midden van zeggingskracht beroofde en minder weerbaar maakte tegen het luidruchtige vertoon van de tinnegieters. Datgene wat de serieuze partijen nu juist op zulke populistische bewegingen voor hebben - het kapitaal aan leden, denkkracht, geschiedenis - werd gek genoeg volledig ondergeschikt gemaakt aan de positie van de aanvoerder. Dood in de pot natuurlijk; je kunt de politiek niet vier jaar lang in een weckfles stoppen.

De stijlbreuk die met Rutte III is ingezet, is aan de late kant in de zin dat de politieke kracht vanuit het midden bijna was verkruimeld, maar niet te laat. Buma heeft er nog een laag onder gelegd met zijn uitspraak dat regeren middel is en niet langer doel. 'Die tijd is voorbij. We gaan het anders doen'. Zo ontstaat meer ruimte voor de botsing en ontwikkeling van ideeën en hoeven de partijen zich niet langer volgzaam, in gedweeë loyaliteit te gedragen. Zelfs anderhalve eeuw na 1867 staat de ontwikkeling van de democratie niet stil.

Lees hier meer columns van Hans Goslinga

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden