De sterke Walewijn, de trouwe Lancelot

De eerste Nederlandse Arthurvertaling werpt licht op de middeleeuwse mores. Bovendien is het boek prachtig leesvoer

De sappige verhalen bieden verrassend zicht op een ander tijdperk. Al was iets meer toelichting welkom geweest

Omdat het hof van koning Arthur Brits was en omdat Fransman Chrétien de Troyes in het midden van de twaalfde eeuw met zijn 'Morte d' Arthur' zowat de bijbel van de Arthurverhalen op papier zette, vergeten wij nogal makkelijk dat er ook in het Middelnederlands prachtige boeken geschreven zijn over de ridders van deze legendarische koning en hun zoektocht naar de Heilige Graal. Eindelijk zijn die verhalen nu ook vertaald in hedendaags Nederlands en verzameld in het imposante 'De ridders van de Ronde Tafel. Arthurverhalen uit de Lage Landen'.

Arthur en zijn kompanen behoorden tot de Keltische cultuur, schrijft Frits van Oostrom in zijn al te summiere inleiding tot het boek. En alvorens Chrétien er de eerste roman over schreef waren zij de hoofdrolspelers in heel wat afzonderlijke, naar elkaar verwijzende verhalen die samen een soort web vormden. De koning en zijn bekende ridders - de sterke Walewein, zijn immer afgunstige stiefbroer Keye, de edele Gawein, de devote Percival en de trouwe Lancelot - leefden in de verbeelding van de mensen en doken steeds weer op bij verschillende schrijvers en vertellers.

Aanvankelijk lag daarbij de nadruk op moed en avontuur, maar toen de verhalen van Groot-Brittannië de oversteek maakten naar Frankrijk, en zeker na Chrétien, kwam het verraad van Lancelot centraal te staan. Het was immers hij die koningin Guinevere tot overspel verleidde en daardoor niet alleen Arthur, maar ook diens rijk in een West-Europese Götterdämmerung stortte.

De Britse schrijvers trokken zich niets aan van die Franse zwartgalligheid en gingen lekker door met hun verhalen over duellerende ridders en belegerde kastelen, maar in het Middelnederlands werd toch eerder de Franse traditie gevolgd en wonnen andere thema's aan belang: de zoektocht naar de Heilige Graal (waarvan trouwens niemand precies wist waar die voor stond) en het leiden van een hoofs, devoot en maagdelijk leven.

Niet dat er in de negen verhalen uit 'De ridders van de Ronde Tafel' geen flink robbertje gevochten zou worden. Om de haverklap krijgt er iemand een slagzwaard 'tot aan zijn tanden' door zijn helm heen, waarna hij 'sterft nog voor hij de grond raakt'. Dat hoort er nu eenmaal bij. Maar er is ook meer aan de hand.

Neem de bijna tweehonderd pagina's van 'Walewein en het zwevende schaakspel', een volwaardige roman. Daarin gaat de titelheld in opdracht van Arthur op zoek naar het schaakspel dat zomaar door het openstaande raam kwam binnenvliegen, in het midden van de ronde tafel landde en even later door hetzelfde raam weer verdween.

De ridder raakt verstrikt in een keten van avonturen waarbij vrouwen vanaf de tweede schakel een doorslaggevende rol spelen. Walewein komt immers bij koning Wonder terecht, de eigenaar van het schaakspel, die het hem wil geven in ruil voor het Zwaard-met-de-twee-ringen dat op zijn beurt in handen is van weer een andere koning die het wil ruilen voor de wonderschone Ysabele. Hoe hij haar vindt, aanbidt en al dan niet ook lichamelijk bevredigt - daar moet de schrijver in het ongewisse blijven, vertrouwt hij de lezer een paar keer toe - vormt het pièce de résistance van het boek. Dat Walewein met dit hoofse gedrag een uitzondering was, mag blijken uit de wijze waarop andere ridders in het boek met vrouwen omspringen. Als ze er eentje zien staan ontvoeren ze haar gewoon, en ze schrikken er ook niet voor terug de zweep te gebruiken. De hier verzamelde Middelnederlandse Arthurverhalen gunnen de lezer natuurlijk een kijkje in de dertiende- en veertiende-eeuwse mentaliteit. Het is bijvoorbeeld opvallend hoe vaak herhaald wordt dat de ridders voor of na het eten de handen wassen, en hoe ze zich met deze daad van etiquette distantieerden van het lagere volk.

Veel verrassender is hoe modern die verhalen ook zijn. Walewein krijgt psychologische diepgang, waardoor hij echte menselijk trekken aanneemt. Hij beschikt over een gezonde dosis humor en amuseert zich kostelijk met het verschalken van een aantal poortwachters. Maar als hij een geharnaste ridder dodelijk verwondt en hem nadien de helm van het hoofd trekt blijkt hij ook gevoelig voor tragiek. Hij heeft Estor gedood, beseft hij, de broer van Lancelot, een van zijn beste vrienden.

Volstrekt uniek is dan weer het opvoeren van Moriaan, een ridder met een zwarte huidskleur die op geen enkel vlak hoeft onder te doen voor zijn blanke collega's aan het hof van Arthur en die zo de eerste zwarte in de West-Europese literatuur is geworden.

'Moriaan' is een van de zeven verhalen uit de Lancelotcompilatie die in dit boek opgenomen zijn, iets wat de lezer enkel te weten komt door de inhoudsopgave te bekijken. Hier stuiten we op een storend tekort in 'De ridders van de Ronde Tafel': duiding. De compilatie, die bewaard wordt in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, en een van de hoogtepunten vormt uit de Middeleeuwse literatuur, bevat naast deze zeven Middelnederlandse verhalen ook nog drie uit het Frans vertaalde werken, de kernteksten 'Lanceloet', Queeste van den Grale' en 'Arthurs doet'. Dat zulke informatie volledig ontbreekt is natuurlijk jammer. Anderzijds wijst die omissie er ook op dat je deze Arthurverhalen niet alleen omwille van hun geschiedkundige waarde kunt lezen, maar ook omdat ze gewoon goede literatuur zijn. En dat is voor de geïnteresseerde leek misschien wel het belangrijkste.

De ridders van de Ronde Tafel. Arthurverhalen uit de Lage Landen. Uit het Middelnederlands vertaald door Ingrid Biesheuvel.Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam; 766 blz. € 39,95

Ondanks alle hoofse idealen wordt er door Arthurs ridders ook flink gevochten. Zoals op deze tekening uit de Koninklijke Bibliotheek van Den Haag

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden