Review

De stem van de boekhandelaar

Over vijf dagen begint 1997. Voor het zover is, nemen we afscheid van 1996. Hoe? Door terug te kijken op de boeken die dit jaar zijn verschenen. Trouw vroeg een aantal boekhandelaren, verspreid over Nederland, welke titels er dit jaar uitsprongen, in positieve of negatieve zin. En welke uitgever het zo mooie boekenvak vervuilt door maar raak te produceren. Ook: welk boek verscheen helaas niet in 1996? Uit de antwoorden blijkt dat boekhandelaren zelf ook fervente lezers zijn. Een wil bij Van Oorschot de kluis openbreken om de volgende delen van de romancyclus van J. J. Voskuil te kunnen lezen, “want het is me eerlijk gezegd een gruwel zoiets moois min of meer onder handbereik te hebben en nog tot het einde van het jaar 2000 te moeten wachten voordat de hele serie gelezen en wel op een keurig rijtje in mijn kast zal staan.”

Over boeken nu: de oogst van vorige week bevat wat mij betreft het mooiste kinderboek van dit jaar: 'Brieven aan niemand anders' van Toon van Tellegen. Poëtische vertelkunst, pareltjes; vaak absurd maar bij Tellegen is 'absurd' volstrekt logisch en aanvaardbaar. In 'Grootmoeder wat heb je grote oren. . .' vertelt Jacques Vriens opnieuw sprookjes van Grimm, Andersen en Perrault. Aanvankelijk sceptisch (waarom her-vertellen?) was ik snel gewonnen: een feest om te lezen: vooral door de dialogen.

Bijzondere poëzie: van Neeltje Maria Min 'Kindsbeen'- pijnlijk, eenzaam, mooi. Of, veel lichtvoetiger, Wilminks vertaling van 'Carmina Burana'. Meesterlijk ritmisch en levend.

Literatuur: een heerlijk boek vond ik 'Meisje niemand' van Tomek Tryzna. Filmisch proza. Geheel verschillend maar ook genoten van 'Je vriend met alle stekels uit' dat de briefwisseling bevat van Céline met zijn uitgever. Oorspronkelijk Nederlands, overwegend slechte pers maar met plezier gelezen: 'Hertog van Egypte' van Margriet de Moor en 'De geruchten' van Hugo Claus. Het lekkerst voor bijna het laatst: 'Nescio verzameld werk'. Voor de heb maar vooral om de inhoud. Tot slot een vurig pleidooi voor 'Konin, een zoektocht' van Theo Richmond: een dorpsleven dat in 1939 is vernietigd, wordt hierin nauwgezet tot leven gebracht. Een fenomenale prestatie.

Walter Jansen Boekhandel Praamstra, Deventer

Tomek Tryzna

Omdat mij als boekverkoper om een mening is gevraagd over de productie van het afgelopen jaar, zal ik me beperken tot boeken die ik min of meer beroepshalve gelezen heb. Dus niks over 'Paardejam', 'De weg naar Caviano' of 'Verborgen gebreken'. Gelukkig gaat het nuttige vaak samen met het aangename. Zo voelde ik me toch wel verplicht om Voskuil te lezen (zulke mooie recensies, zo vaak verkocht): wat een genot! Ik ben door de pagina's heengeraasd en wacht nu lijdzaam op de verschijning van deel drie. Hulde ook voor De Geus, die twee boeken voor mij toegankelijk maakte door ze te laten vertalen. 'Meisje Niemand' van Tomek Tryzna was verrassend, wonderlijk, bizar en onthutsend. Andreï Makine's 'Het Franse Testament' vond ik wat langdradig, maar de formidabele verkoop van de Franse editie had me zeer nieuwsgierig naar dit boek gemaakt.

Diezelfde verkoopcijfers deden me ten langen leste ook grijpen naar 'De stem van je hart' van Susanna Tamaro. Al snel bleek dat het nuttige en het aangename niet altijd samengaan: een en al clichés en open deuren.

Nog een dagelijkse ergernis: de 'nieuwe Grisham', het 'Antwoord op Irene'. Het gaat hier blijkbaar om boeken die het niet waard zijn uitgegeven te worden anders dan als reactie of vervolg op een eerdere titel. Niet meer doen.

Trees van Haaren Allert de Lange, Amsterdam

Hafid Bouazza

Mijn oordeel heeft enkel betrekking op de fictie, dat is mijn specialisme en dat lees ik voornamelijk. Ik ben boekverkoper, daarnaast ben ik lezer. Die twee zijn het niet altijd eens met elkaar. Persoonlijk had ik de slappe tranentrekker 'De Paardenfluisteraar' wel kunnen missen, maar het is een van de best verkochte boeken van 1996, dus als boekverkoper heb ik dat niet gezegd.

Het was een jaar van pockets en niet alleen omdat er te veel uitkwamen. De snelheid waarmee boeken in pocket herdrukt worden, is voor de boekverkoper al niet bij te houden, laat staan voor de consument. Een 'dure' uitgave heeft nauwelijks kans om opgemerkt te worden of de pocket ligt al in de winkel. De 'dure' editie wordt verramsjt en is, als de koper geluk heeft, nog goedkoper dan de pocket. Ook het aantal door uitgevers georganiseerde acties rond hun pocketreeksen lag hoog. De ene actie was nog niet afgelopen of de volgende diende zich al weer aan.

Storend vond ik de vele boeken met erotisch getinte omslagen. Bloot verkoopt, moeten uitgevers gedacht hebben en dat is vast ook zo, maar ik word zo moe van weer een blote borst of een glimmend gestifte halfopen mond op de voorkant.

Gelukkig was ook een aantal boeken de moeite waard. Het debuut van Hafid Bouazza, 'De voeten van Abdullah', vond ik verrassend. Het is speels geschreven, ademt een exotische sfeer uit en is origineel. Ook een debuut, 'Reddend zwemmen', van Rob van Essen viel me op. Ik heb zelden zo gelachen om een boek. De pers heeft er niet of nauwelijks aandacht aan besteed, wellicht omdat die ook overspoeld wordt door het aanbod. Maar er is meer. De nieuwe delen van A. F. Th.van der Heijden, het prachtig uitgegeven verzameld werk van Nescio en de nieuwste roman van E. Annie Proulx, die ik nu met veel plezier aan het lezen ben. Overigens, als klanten mij in 1996 vroegen, 'Wat raadt u me aan?', koos ik bijna altijd boeken die ouder zijn dan een jaar. Er moet tijd overheen gaan om te merken of iets beklijft, dat is voor mij een belangrijk criterium om een boek te prijzen of niet.

Marieke Ruyzenaars Broese Kemink, Utrecht

J. J. Voskuil

Wanneer je een klein groepje boekverkopers in een niet al te grote ruimte bij elkaar zet, durf ik er mijn hoofd onder te verwedden dat het gesprek binnen de kortste keren over de overproductie gaat. Niet dat dit gesprek lang zal duren, het is uiteindelijk veel interessanter om over mooie boeken te praten. Ik ben er namelijk van overtuigd dat elk écht mooi boek een hele grote berg boeken doet vergeten. Mijn ervaring is dat er elk jaar wel zo'n boek verschijnt.

1996 is wat dat betreft wel een heel bijzonder jaar, dit jaar zijn er twee boeken van dit kaliber verschenen, nota bene van de hand van één auteur: J. J. Voskuil. Het zijn de eerste twee delen van de in totaal zevendelige reeks 'Het bureau', een kantoorroman waarin mij vreemd genoeg niemand sympathiek is, maar waarin de sfeer en de schrijfstijl van een weergaloze schoonheid zijn. Vijf delen komen er nog en deze delen, inmiddels allang klaar, liggen in de kluis van uitgeverij Van Oorschot op me te wachten.

Ik heb al meerdere malen overwogen in te breken, want het is me eerlijk gezegd een gruwel zoiets moois min of meer onder handbereik te hebben en nog tot het einde van het jaar 2000 te moeten wachten voordat de hele serie gelezen en wel op een keurig rijtje in mijn kast zal staan. Ik zou in die tussentijd wel kunnen overlijden, de uitgeverij zou plotseling kunnen afbranden of de wereld zou weleens kunnen vergaan zonder dat ik 'Het bureau' volledig gelezen heb. Geduld moeten hebben is soms een helse marteling, zeker als het proza betreft dat behoort tot het mooiste wat ik ooit las.

Caspar Dullaart Donner Boeken, Rotterdam

Nannie Kuiper

Het gebeurt bijna nooit dat een enkele titel boven de hele jaaroogst uitstijgt; ook dit jaar heb ik een flinke stapel favorieten. En ik heb nog niet eens alles gelezen. In het najaar zijn de werkdagen lang en de leesnachten kort en als er dan - zoals de vrijdag voor de kinderboekenweek - op één dag 120 nieuwe boeken uitkomen, ben je, ook als je een boek per dag leest, in één klap vier maanden achterop. Wat ligt er op die stapel?

Bovenop: 'Het Kleuterwoordenboek' van Nannie Kuiper, getekend door Philip Hopman. Kleine verhaaltjes, met Maarten en Sofie in de hoofdrol, waarin bijna ongemerkt honderden begrippen worden verwerkt. Het liefst zou ik er een sticker bijleveren om het woord 'kleuter' af te plakken, want het is zeker ook een boek voor oudere kinderen, met name voor anderstaligen.

Ik word vrolijk van een boekje als 'Jacob maakt een bank' van het Zweedse echtpaar Tidholm (Middernacht Pers) en ontroerd door 'Mijn zusje is een engel' van Ulf Stark (Querido). Hoewel ik niet zo van de tekeningen van Anna Höglund hou, is dit een verhaal dat absoluut op mijn favorietenlijst hoort. Ook de oma van Nijntje overleed in het afgelopen jaar, wat Dick Bruna inspireerde tot een boekje voor mensen vanaf een jaar of drie, 'Lieve Oma Pluis' geheten (Mercis).

Wat betreft de non-fictie wint 'Het kleine museum' van Le Saux Solotareff (Ludion) het bij mij. En dan de 'romans', zoals dat in onze winkels met een deftig woord heet, omdat we geen betere aanduiding weten. Uitschieters: 'Hond Vrijdag' van Hilary McKay (Querido) en - net gelezen - 'Mosje en Reizele', het debuut van Karlijn Stoffels (Querido). 'De rode zwaan' van Sjoerd Kuyper (Leopold) kon ik niet wegleggen en dat overkwam me ook met 'Het lied van de raaf' van Per Nilsson (Lemniscaat) en met Harm de Jonge's 'Mikel is naar Yucatan' (Van Goor).

Wat mij betreft had de Bezige Bij 'Meneer Mooi Weer' en drie andere oude Gouden Boekjes niet hoeven uitgeven. De Nederlandse teksten zijn van Nicolaas Matsier of Imme Dros, maar deze boekjes zijn lelijk en oubollig. Dat laatste geldt ook voor een andere Bezige-Bij-uitgave: 'Oom Boos-Kusje en de kinderen' van Remco Campert. Niks aan.

Carole de Mooij Arnhemse kinderboekenwinkel

Nico ter Linden

Helaas kun je als boekverkoper niet alles lezen. Je maakt een - vaak willekeurige - selectie. Debuten krijgen vaak voorrang. Je leest tenslotte niet alleen als liefhebber. Mijn keuze:

1. Nanne Tepper, 'De eeuwige jachtvelden'. Een debuut. Je voelt aan alles in dit boek dat hier een echte schrijver aan het woord is. Het boek gaat over een liefdesrelatie tussen een broer en een zus. De eerste druk verscheen in een kleine oplage in 1995, maar het boek viel pas op bij de tweede druk, in 1996. Voor mij dus het beste debuut van 1996.

2. Rupert Thomson, 'Met open ogen'. Meeslepend. Een adembenemende literaire thriller. Een blinde man, die het vreemde vermoeden krijgt dat hij in het donker kan zien. Prachtig geschreven. Ik vond zijn boek 'Vijf poorten van de hel' ook al zo geweldig.

3. Nescio, 'Verzameld werk'. Een prachtuitgave, bezorgd door Lieneke Frerichs. Hierin is in ieder geval te lezen dat Zeeuwen de beroerdsten niet zijn.

4. Nicolaas Matsier, 'Dicht bij huis'. Geen vervolg op zijn succesvolle 'Gesloten huis', maar wel als zodanig te lezen. En. . .net zo mooi.

Een gele kaart gaat naar De Arbeiderspers. Hoe kan een uitgever met zo'n prachtige fondslijst zulke troep op de markt brengen als:

1. Hans Sahar, 'Zoveel liefde'. Zijn eerdere 'Hoezo bloedmooi' vond ik al meer een opstel, slechts geschikt voor criminologen en sociologen.

2. Mabel van der Dungen, 'Puur'. Flinterdun, en o zo mager.

3. Saskia van Rijnswou, 'De verschrikkingen van het woonerf'. Kwalificatie: Pulp. Gelukkig verschenen er ook mooie boeken dit jaar bij de Arbeiderspers zoals: Maarten 't Hart, 'De nakomer' en Klaus Siegel, 'Winterkoren'.

Vervolg op pagina 14

Jammer, weer geen geschiedenis van joods Amsterdam Vervolg van pagina 13

Met ontzettend veel plezier heb ik Nico ter Lindens 'Het verhaal gaat. . .' gelezen. Als je een echte gereformeerde opvoeding hebt genoten, daarna Het Boek gesloten hebt, is dit boek een verademing.

Dick Anbeek Boekhandel Fanoy, Middelburg

Joost Swarte

De hoogtepunten van 1996 waren voor mij de volgende boeken: 'Het bureau 1 - Meneer Beerta' en 'Het Bureau 2 - Vuile handen' van J. J. Voskuil. Deze boeken waren een zeer onverwachte verrassing voor mij. Ik denk dat diep in de volgende eeuw nog met veel enthousiasme over deze werken wordt gesproken. 'Onder het plaveisel het moeras' en 'Het hof van barmhartigheid' van A. F. Th. van der Heijden, deel 3 van de cyclus 'De tandeloze tijd', is het tweede hoogtepunt dit jaar. Sinds 'De slag om de Blauwbrug' volg ik met spanning dit literaire 'project'. Behalve uitstekend geschreven ook e moeite waard vanwege de tijd (mijn tijd) waarin de boeken zich afspelen.

Een van de eerste 'dummy's' die ik als boekverkoper in handen kreeg (omslag gemarmerd lichtroze met zwarte krulletters) was van HET werk van Gerard Reve, 'Het Boek van het Violet en de Dood'. Het was dacht ik 1980. De geplande uitgave ging toen niet door. En eindelijk was daar dan dit jaar toch 'Boek van Violet en Dood'. Geduld beloond.

En hoe boeken gemaakt moeten worden, kunt u zien aan de uitgaven van Coppens & Frenks, uitgevers. Met vakmanschap en liefde. Met als hoogtepunt de 'Novellen voor een jaar' van Luigi Pirandello. Niet alleen dit jaar, maar elk jaar. Schitterend!

Dat een boek een enorme invloed kan hebben, dat er soms veel over gepraat wordt, is bekend. Dit jaar was Goldhagen's 'Hitlers gewillige beulen' daarvan het bewijs. Vanwege de inhoud en de emoties die daardoor loskwamen, verdient dit werk nog steeds aandacht.

Zomaar, zonder dat ik het wist, opeens een 'nieuw' boek van Joost Swarte, 'Katoen + Pinbal achter het nieuws'. Prachtige combinatie van tekenkunst en tekst, waar de humor van afspat.

Minder aangenaam is de waanzinnige hoeveelheid titels die een aantal uitgevers produceert (uitgeven is een verkeerde benaming voor enkel het bedrukken van papier door deze 'boekenpoepers'. Met dank aan Ad Donker, uitgever te Rotterdam.) Aanbiedingscatalogi van deze boekenpoepers hebben soms meer bladzijden dan de producten die erin beschreven worden. Op elke trend wordt ingesprongen. Soms zou ik willen dat 'uitgever' een beschermd beroep was.

Voor volgend jaar hoop ik op een nog niet eerder gepubliceerd meesterwerk van W. F. Hermans. (Het manuscript wordt ontdekt door een nog onbekend persoon die in het naschrift van 'De donkere kamer van Damocles' de ultieme aanwijzing vindt voor dit hoogtepunt in de Nederlandse literatuur.)

Igno Schakenbos Zwaan en Ter Burg, Alkmaar

Margaret Atwood

Wat uitgevers in 1997 niet meer mogen doen:

1. 'Celestijnse belofte'-achtige boeken uitgeven en die Literatuur noemen. Deze titels horen thuis op de afdeling Hocuspocus (ook wel Zienswijzen genoemd) en die is op de tweede verdieping. Iedereen met een behoefte aan inzicht graag daar naartoe.

2. Zeggen dat iets de nieuwe Tartt/ Palmen/ Jung Chang/ Grisham enz. is. Dit is nooit het geval, noch qua niveau noch qua verkoopcijfers.

3. Verhalenbundels uitgeven. Ze vullen de aanbiedingsfolders en de boekhandel, maar zijn vaak onverkoopbaar. Het zijn typisch boeken die gekocht worden door mensen die niet lezen, voor mensen die niet lezen. Zonde van de bomen.

4. Boeken-om-te-lachen uitgeven. Zie punt 3. Nooit meer Novella of Mondria.

5. De boekhandel lastigvallen met leeskaternen-met-kortingsbon. Ze liggen in de weg en verdwijnen dus vrijwel onmiddellijk in de oudpapierbak.

6. Debuten uitgeven om geen andere reden dan dat het een debuut is. Het niveau zou ook een rol mogen spelen. Als dat nu al zo was, zouden 'Snoer' van Van Rijnswou en 'Aan de wilde kant' van Schreuders nooit uitgegeven zijn. Na het 1-april-artikel in HP/De Tijd heb ik overigens niet veel debuten meer gezien.

Tenslotte de beste romans van dit jaar:

J. J. Voskuis, 'Het bureau 1 en 2'; Frank McCourt, 'Angela's ashes'; Margaret Atwood, 'Alias Grace' Patricia Duncker, 'Hallucinating Foucault'.

PS. Hoeveel mensen zouden die twee delen Van der Heijden behalve gekocht ook gelezen hebben?

Christine de Jong Boekhandel Kooyker, Leiden

James Redfield

Ik heb ook dit jaar te weinig gelezen. 365 x 10 minuten voor het slapen gaan = 10 boeken. Hét boek van 1996 is ongetwijfeld 'De Celestijnse Belofte' van Redfield. Het stond het hele jaar hoog genoteerd in de diverse bestsellerslijsten en ook in de voorbije cadeauperiode waren de exemplaren niet aan te slepen. Na behoorlijk wat kolommen in de Privé, Story c. s. ging ook 'Stoppen met Roken' van Allen Carr in stapels over de toonbank.

Voor mijn boekwinkels was 1996 een goed jaar. Aan de uitgevers heb ik dat niet te danken. Die produceerden ook dit jaar weer te veel. Verstandig inkopen wordt onmogelijk met het per dag verschijnen van zo'n 50 titels (zowel nieuw als herdruk). En waar zijn de tijden dat we nog maar één of twee pocketseries inkochten? Nou ja, De Slegte is er goed mee! Albert Heijn ligt op de loer!

Uit allerlei onderzoeken bleek dat er ook in 1996 weer minder tijd werd besteed aan lezen. En de ontbering begint al eerder dan we aanvankelijk dachten: in de hoogste groepen van de basisschool. Het juiste voorbeeldgedrag van docenten maar vooral ook ouders kan daar, volgens de onderzoekers, voor een ommekeer zorgen.

Over voorbeeldgedrag gesproken, kan iemand ervoor zorgen dat we in 1997 tijdens de traditionele Nova-opening van het Boekenbal verstoken blijven van lallende, schreeuwende maar vooral straalbezopen schrijvers?! In plaats daarvan Ronald Giphart, die de ontblote rug van Stella Jongmans masseert, dat werkt pas drempelverlagend! Ik heb het nog niet gehad over de vaste boekenprijs, zwemmen met dolfijnen, Ratelband, AKO-prijs, boekverkoop in bibliotheken, Diekstra, boekenbon, multimedia.

Ton Hurkmans Boekverkoper te Den Bosch en Grave

Carl Friedman

Al jaren kijk ik ernaar uit: een goed gedocumenteerd boek met tevens veel foto's over de geschiedenis van joods Amsterdam. Een boek waar ik om zit te springen, maar dat niet bestaat. Ook in 1996 is het niet verschenen.

Wat ik ook zo graag zou willen? Een Nederlands kinderboek waarin de hoofdpersonen joods zijn en dat niet over de sjoah gaat. Een kinderboek over joodse kinderen nu in Nederland. Het is er niet, helaas.

Wel is in de categorie 'heldenverhalen voor kinderen met ondergedoken joodse kindern als hoofdpersonen' ook in 1996 weer veel overbodigs verschenen. Een sprekend voorbeeld: 'Oorlog op Nooitgedacht' geschreven door Wim Broos (De Groot Goudriaan). Leo en Debora Lindeman overleven de oorlog en blijven uiteraard bij hun duikouders wonen, over hun eigen ouders wordt niet meer gerept. . .

Gelukkig verscheen er ook iets opmerkelijks: 'Omdat hun hart sprak' van Bert Jan Flim (Kok), een handelseditie van zijn dissertatie. Een gedegen studie over duikouders en 'hun' ondergedoken kinderen. Een boek dat geschreven kon worden, omdat er nog duikouders in leven zijn, met wie Flim vele uren heeft gesproken, en omdat er gelukkig kinderen zijn die de onderduik hebben overleefd. 'Ouders en kinderen' kwamen samen naar de presentatie en het overhandigen van het eerste exemplaar aan de ambassadeur van Israel. Een minpuntje: het is al uitverkocht!

Van Carl Friedman verscheen haar derde boek 'Grauwe minnaar' (Van Oorschot). Was haar debuut 'Tralievader' al bijzonder, en mocht ook 'Twee koffers vol' er zijn, deze bundel met drie verhalen is werkelijk subliem en vormt voor mij het literaire hoogtepunt van 1996. Haar stijl is zo ingetogen dat daardoor de inhoud, die gekenmerkt wordt door 'het probleem van de naoorlogse joodse generatie', nooit melodramatisch wordt. Helaas wordt op dit niveau veel te weinig uitgegeven.

Dvorah Hersch Boekhandel Joachimsthal, Amsterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden