De stal geruimd

De staat kreeg deze week in twee instantie gedeeltelijk gelijk: het krimpen van de varkensstapel met 10 procent was wettig. De opkoopregeling voor varkensrechten heeft echter slachtoffers gemaakt. Enkele honderden varkenshouders die wílden krimpen vonden in Den Haag een lege pot. ,,Nu doe je wat de maatschappij wil -je varkensrechten verkopen- en dan laten ze je barsten.' Brabant. Een kale, drenzerige januaridag. Ook de stemming binnenshuis is bedrukt. Noud Janssen en zijn vrouw Riet kunnen er nog niet over uit. Daags voor kerstavond ontvingen ze bericht van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij: 'U komt niet in aanmerking voor de opkoopregeling. Het geld is op.'

Dat kwam hard aan, zegt Riet Janssen. ,,Onbehoorlijk om dat vlak voor kerst te verkondigen. En waarom zo laat?', vraagt Noud Janssen zich verontwaardigd af.

De toenmalige minister van landbouw Hayo Apotheker stelde vorig jaar januari een opkoopregeling varkensrechten in. Op die manier hoopte hij boeren te bewegen hun stallen te sluiten. Als regel gold: wie het eerst komt, wie het eerst maalt. Na enig wikken en wegen bood Noud Janssen op 18 mei -ver voor de sluitingstermijn van 19 augustus- zijn varkensrechten te koop aan. Janssen: ,,Hernia was voor mij de belangrijkste reden om te stoppen. Het werk werd te zwaar. De opkoopregeling die de overheid bood was gunstig; de prijzen lagen boven de marktwaarde.'

Via het bestuurlijk geruchtencircuit -Janssen is bestuurslid van de Land- en Tuinbouw Organisatie LTO- was hem echter eind mei al ter ore gekomen dat de bodem van de schatkist in zicht was. Talloze telefoontjes naar het Bureau heffingen in Assen, belast met de uitvoering van de opkoopregeling, verschaften geen helderheid. ,,Men kon daar niets zeggen, niets bevestigen.'

Toen hij op 27 oktober nog eens belde om een verklaring van geen bezwaar aan te vragen -nodig om in aanmerking te komen voor de opkoopregeling- werd die zonder meer toegezegd. ,,Betekent dat dat ik in aanmerking kom voor de opkoopregeling', vroeg hij nogmaals. Wederom kreeg hij geen antwoord. De aanvraag plofte binnen enkele dagen op de deurmat. Pas in december kwam het bericht dat hij buiten de boot viel. ,,Had ik dat geweten, dan had ik natuurlijk in juni mijn varkensrechten al verkocht.'

Jannie en Henk Oudenampsen (lid van de Nederlandse Vakbond van Varkenshouders, NVV) uit het Gelderse Laren beleefden ook een vreugdeloze oudejaarsavond.

Vooruitlopend op een gunstige ontwikkeling van zaken, deed Oudenampsen zijn varkens van de hand, verbouwde zijn stallen tot fitnesscentrum, schoolde zich op eigen kosten om -samen met de andere gezinsleden- en verruilde de overall voor een wit shirt en trainingsbroek. En de klompen voor gympen.

Februari vorig jaar had het echtpaar Oudenampsen na een jaar dubben de knoop doorgehakt: stoppen. Op 20 mei schreven ze zich in voor de opkoopregeling en na een gigantische verbouwing werd op 6 november het bewegingscentrum Sjatoh! geopend.

Een paar weken voordien had de laatste big de stal verlaten. Deed dat pijn? ,,Ach als je er per varken vijftig of zestig gulden op moet toeleggen... Dat is hetzelfde als tegen een arbeider zeggen: je mag komen werken maar dan moet je wel tweehonderd gulden in de week meebrengen. Ik heb het anderhalf jaar volgehouden. Maar het ging niet meer. Ik vind het wel in en in triest dat het zo gelopen is.'

Henk Oudenampsen zette zijn eerste dribbelpasjes op het zandpad dat nu geasfalteerd is. Hij is de derde generatie Oudenampsen die deze Saksische boerderij bewoont. Zijn grootvader en vader hielden, naast varkens, koeien en kippen. Henk Oudenampsen koos om redenen van rentabiliteit voor de varkenshouderij. Lang kenden de varkensboeren gouden jaren. Maar het tij keerde. Tien jaar terug al besloot Jannie Oudenampsen de deel om te bouwen tot jazzballet-studio. Gedeeltelijk voor de lol -,,Ik ben liever met mensen bezig dan met dieren'- maar ook uit noodzaak. ,,Met vier opgroeiende kinderen heb je geld nodig, als het slecht gaat in de varkenssector.'

In het begin keek men even vreemd aan tegen de combinatie: dansen op de deel naast de varkens. Maar Jannie bouwde gaandeweg een redelijke klandizie op. Henk behield 130 zeugen. Henk: ,,Ik ben nu 52. Ik dacht tot mijn zestigste red ik dat op deze manier nog wel. Maar de perspectieven werden steeds slechter.'

We lopen door de voormalige varkensstallen. In de gangen ligt zonnig geel marmoleum. Waar de zeugen rondscharrelden en de biggen knorden staat nu fitnessapparatuur en zingt de radio. Door de koepelvormige raampjes in de fitnessruimte gloort het groen van de omliggende weiden. ,,We wilden graag het contact met de natuur behouden: de sfeer van het platteland.' Wie zin heeft kan zich in de belendende ruimte bruinen onder de zonnebank of in de dampende sauna duiken. Na alle inspanningen bestaat de mogelijkheid een drankje te nuttig aan de bar, die grenst aan de nieuwe jazzstudio van Jannie.

Henk is enthousiast over zijn nieuwe job, maar teleurgesteld in de overheid. Bij de investeringen rekende hij erop dat hij in aanmerking zou komen voor de opkoopregeling. ,,Zo'n koel zakelijk bericht voor de kerst komt hard aan. Je stopt. Men wil dat. De overheid ook. En dan nu dit. Asociaal beleid noem ik het. Dat terwijl de economie goed draait. Dit kost me tonnen.'

Oudenampsen overweegt zijn grond te verkopen. De varkensrechten houdt hij voorlopig nog in zijn zak. Hij hoopt op betere tijden; nu zijn de rechten praktisch niet verhandelbaar. Jannie Oudenampsen: ,,We worden langzamerhand landschapsbeheerders, die voor het oog van de toeristen alleen nog maar met een rode zakdoek zwaaien.'

Noud Janssen trok een andere conclusie. Een week na de onheilstijding verkocht hij in allerijl aan een andere varkensboer, voor veel minder geld: ,,De marktwaarde was tot de helft gedaald; varkensrechten zijn momenteel helemaal moeilijk te verhandelen.' Zou hij van de overheid 343000 gulden beuren, op de vrije markt kreeg hij maar 105000.

Waarom die haast? In tegenstelling tot Oudenampsen denkt Janssen dat de prijzen niet meer stijgen. ,,Dit jaar zijn de rechten helemaal niets meer waard. Boeren zijn sinds 1 januari verplicht te voldoen aan nieuwe welzijnsnormen voor varkens. Dat betekent grotere stallen, meer ruimte. Vaak moet er dan verbouwd worden en dat kost geld. Ook moet de koper vanaf die datum 60 procent in plaats van 40 procent van de varkensrechten per transactie inleveren.'

Anders dan Oudenampsen is hij geen boerentelg. Zijn vrouw wel. 22 jaar geleden kochten ze samen deze boerderij. Van een klein bedrijf met dertig varkens groeide de onderneming uit tot een middelgrote varkenshouderij met tweehonderd zeugen en vierhonderd vleesvarkens. De stallen werden steen voor steen zelf aangebouwd om de extra varkens te huisvesten.

We lopen door de varkensstallen, die zich niet aan huis, maar er vlak achter bevinden. ,,Hier liggen de zeugen. Hier de biggetjes. Dit is de kraamkamer. Deze zeugen moeten vandaag nog biggen. Dat kun je zien aan de uiers, die staan strak gespannen.' Nu nog vol. Maar de stallen zullen minder vol worden als de biggen naar de slacht verdwijnen. Uiteindelijk zal hij nog zo'n vijftig varkens overhouden. ,,De rechten daarvan zijn onverkoopbaar aan particulieren, omdat ze grondgebonden zijn. Die zou ik aan de overheid verkocht hebben.' Dat hij de varkensrechten voor een prikje aan een collega heeft moeten verkopen, gaat hem aan het hart. Hij hield van zijn werk en is trots op het bedrijf dat hij samen met zijn vrouw heeft opgebouwd.

Veel ruimte hebben de varkens niet, geeft hij toe. In die zin zijn de varkensboeren misschien wel te ver doorgeschoten in hun poging zo goedkoop mogelijk vlees te produceren en zijn de nieuwe maatregelen van de overheid, die meer ruimte voorschrijven, niet overbodig.

Ook Oudenampsen steekt de hand in eigen boezem. ,,Varkensboeren hebben lang de hakken in het zand gezet. Ze wilden alleen maar groter, groter en groter. Zonder te beseffen wat de consequenties zouden zijn. Nu doe je wat de maatschappij wil -je varkensrechten verkopen- en dan laten ze je barsten. De overheid denkt: ik ben er weer een kwijt. En het kost me niets. Ze denken niet aan de boer. Dit is een koude sanering.' Hoopt de familie Oudenampsen dat het fitnesscentrum zijn vruchten afwerpt, Noud Janssen werkt voortaan twee dagen in de week nog thuis in de stallen, daarnaast houdt hij zich -betaald- bezig met de herstructurering van de landbouw. Zijn vrouw Riet bezint zich nog. Cursussen creatieve vorming in een bejaardentehuis? Aan de wand hangen haar schilderijen. Ze weet het nog niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden