De stad op de heuvel verliest haar glans

uitzonderlijk land | De Verenigde Staten zijn lang een lichtend voorbeeld voor de wereld geweest, al was het maar in de eigen, Amerikaanse verbeelding. Is die voorbeeldrol nu uitgespeeld, met president Trump aan het roer? Slot van een serie.

In 1630, per boot op weg naar de kust van Massachusetts, wist John Winthrop het al. De nieuwe kolonie van puriteinse calvinisten die hij aanvoerde, zou zijn als 'een stad op een heuvel' waar iedereen naar kijkt, een voorbeeld voor de wereld in deugdzaamheid. Dit citaat uit Jezus' bergrede in het Evangelie van Matteüs is symbool geworden voor het nieuwe land dat zou ontstaan in Noord-Amerika: een paradijselijk oord, rijk en aantrekkelijk, maar vooral vrij en rechtvaardig. Ronald Reagan verwoordde deze droom het mooist, bij zijn afscheid als president in 1989. Hij zag 'a shining city on a hill', een trotse stad, met vrije havens en stevige muren, maar ook poorten die openstonden voor iedereen met de wil om erbij te horen.


Reagan was niet de eerste president (van 1981 tot 1989) die dit beeld gebruikte voor de VS, en het is ook nooit een exclusief Republikeins beeld van trots geweest. John F. Kennedy sprak in 1961 in zijn eerste toespraak als president (van 1961 tot november 1963) al over de 'stad op de heuvel', die door iedereen bekeken wordt, met een verwijzing naar Winthrop. Hij hield zijn toehoorders voor dat zij voor een taak stonden die wellicht nog zwaarder was dan die van de eerste kolonisten in de nieuwe wereld.


In de Amerikaanse politiek is deze voorbeeldfunctie verbonden geraakt met het idee dat de VS een uitzonderlijk land zijn, dat in zijn ontwikkeling losstaat van de rest van de wereld en dat niet gebonden is aan regels die voor andere landen gelden. De andere kant van de medaille is dat de VS door die uitzonderlijkheid de plicht hebben vrijheid en democratie in de wereld te verspreiden.


Founding Fathers


Voor Ian Tyrrell, emeritus hoogleraar geschiedenis aan de University of New South Wales in Sydney, is de uitzonderlijkheid van de VS niet vanaf het begin zo duidelijk. "De Founding Fathers hadden er wel een idee van, maar ze waren er ook onzeker over. Ze wisten nog niet hoe de onafhankelijkheid van hun land zou uitpakken. Iemand als Thomas Jefferson (president van 1801 tot 1809, red.) zag wel een rol voor zijn land in de wereld, maar hij zag die rol ook voor Frankrijk, na de revolutie daar."


Maar volgens Paul Kramer bestond het idee van 'American exceptionalism', dat pas na de Tweede Wereldoorlog zo benoemd werd, al vanaf het ontstaan van de nieuwe natie. Kramer, hoogleraar moderne Amerikaanse geschiedenis aan Vanderbilt University in Nashville, Tennessee: "Andere landen worden door regels gebonden, maar de VS niet. Dat idee gaat al terug tot de puriteinen en hun visie van de 'stad op de heuvel', dat idee was er altijd al."


Kramer ziet het idee van uitzonderlijkheid terug in de buitenlandse betrekkingen van de VS. Toen het land eind negentiende eeuw zelf koloniën kreeg, zoals de Filippijnen en Puerto Rico, gedroegen de Amerikanen zich net als hun Europese voorbeelden. Maar het idee van de Amerikaanse uitzonderlijkheid kwam goed van pas om aan te geven dat de VS een ander, hoger doel hadden dan de Europese kolonialisten. "We doen dit om mensen te bevrijden, werd er gezegd, en later ook om de democratie te verspreiden."


Vanuit deze uitzonderlijkheid was het logisch dat de VS zich honderd jaar geleden niet aansloten bij de nieuw opgerichte Volkenbond, een voorloper van de Verenigde Naties, ook al was president Woodrow Wilson een drijvende kracht achter die nieuwe organisatie. En zo hebben de VS zich, veel recenter, ook niet aangesloten bij het internationale strafhof ICC in Den Haag.


Overmoed


Voor Kramer is George W. Bush (president van 2001 tot 2009) de belichaming van de Amerikaanse uitzonderlijkheid in zijn meest vergaande vorm. "Bush zei: de VS vertegenwoordigen de vrijheid. Dat gaat in tegen de Verenigde Naties, tegen het idee dat er een wereldorde is waar de VS onder vallen." Tyrrell noemt dat de 'hubris' van Bush, met een term uit het klassieke Griekenland die overmoed betekent en voorspelt dat het sl echt zal aflopen met degene die er blijk van geeft.


Het exceptionalisme is een 'kneedbare ideologie', die zowel door Republikeinen als Democraten is gebruikt. Kramer geeft als voorbeeld de Democratische president Jimmy Carter (van 1977 tot 1981), die in de jaren zeventig mensenrechten een grotere rol wilde geven in het buitenlands beleid van de VS. Daarmee maakte hij de VS ook iets minder uitzonderlijk, want Carter wilde wel erkennen dat zijn land ook fouten maakte. "Maar zijn opvolger, Reagan, heeft die mensenrechten juist weer gebruikt in een ideologische strijd tegen de Sovjet-Unie, het 'evil empire' in zijn woorden."


Slaven


Aan dit fraaie beeld van de glanzende stad op de heuvel hebben vanaf het begin wel grote smetten gekleefd. De nieuwe natie is gecreeerd ten koste van de oorspronkelijke inwoners van Noord-Amerika, rijk geworden over de ruggen van uit Afrika geïmporteerde slaven en pas echt één geworden na een bloedige burgeroorlog. Maar deze negatieve kanten hebben, ook toen ze eenmaal aan de orde werden gesteld, het beeld van een uitzonderlijk land niet wezenlijk aangetast.


"American exceptionalism betekent ook niet per se dat de VS een beter land zijn dan andere", zegt Tyrrell. "Ze zijn ook exceptioneel in wapenbezit en in het moordcijfer bijvoorbeeld. 'Only in America', hoor je vaak, en dat kan ook als sneer bedoeld zijn. Slavernij heeft in veel landen een rol gespeeld, Nederland was ook actief in de slavenhandel. En het uitroeien van de oorspronkelijke bewoners hebben we ook gezien in Zuid-Amerika, en zeker in mijn land, Australië."


Het heeft lang geduurd voor een Amerikaanse president het ideaalbeeld enigszins wilde bijstellen. Barack Obama leek dat te doen, kort na zijn aantreden in 2009. Maar de reacties van veel Amerikanen, volgens Kramer op school doorkneed in het idee van uitzonderlijkheid, waren zo kritisch dat ook Obama het beeld van de 'stad op de heuvel' daarna heeft omarmd. "Hij gebruikte het vooral retorisch", zegt Kramer, "met als boodschap: alleen in een land als de VS kan iemand als ik president worden."


Ook Obama maakte zich schuldig aan overmoedig buitenlands beleid waarin de VS buiten alle normen staan, meent Kramer. "Kijk maar naar de aanvallen met drones, die onder hem een enorme vlucht hebben genomen. Die vinden plaats buiten iedere internationale controle." Aan de andere kant pleitte Obama wel voor een meer multilaterale aanpak van het buitenlands beleid, met een rol voor de VN.


Juist in de VN-Veiligheidsraad speelde de Amerikaanse vertegenwoordiger vaak de morele, humanitaire kaart, bijvoorbeeld in aanklachten tegen de cynische houding van Rusland in het conflict in Syrië. Ook minister van buitenlandse zaken John Kerry - een verre nazaat van puritein John Winthrop - deed dat. Hillary Clinton zou dit morele verhaal ook zeker hebben gekozen in haar buitenlands beleid, als ze president was geworden.


Aan Donald Trump lijken moralistische praatjes niet besteed, en het is de vraag of de uitzonderlijkheid van de VS überhaupt iets betekent voor de nieuwe president. Kramer: "Ideeën doen er niet toe voor Trump. Hij is geen exceptionalist, hooguit op een negatieve manier: de VS lijden uitzonderlijk onder andere landen. Dat is een soort slachtofferdenken, maar hij plaatst de VS moreel niet hoger."


Macht


Trump heeft vaak gezegd dat hij Amerika 'great again' wil maken, maar dat betekent nog niet uitzonderlijk. In zijn visie lijkt het puur om macht te gaan, of om veel geld verdienen via handel. "Hij geeft de VS geen uitzonderlijke plaats in de geschiedenis", zegt Tyrrell. "Dat zag je ook in een opmerking die hij maakte over Poetin. Toen een interviewer de Russische president een moordenaar noemde, zei Trump: Moordenaars hebben we hier ook. Dat zou een echte exceptionalist nooit zeggen."


Het succes van Trump lijkt samen te gaan met de neergang van de VS, vooral ten opzichte van opkomende landen als China. Maar voor Tyrrell is deze neergang niet definitief. "De ondergang van de VS is al zo vaak voorspeld." Hij verwijst naar eerdere perioden waarin het slechter ging met de VS: de depressie in de jaren dertig, de crisis in de jaren zeventig.


In de jaren dertig gaf president Roosevelt (1933 tot 1945) het land weer hoop, na de jaren zeventig kwam er een revival dankzij Reagan en de opleving van de economie. Tyrrell twijfelt of zoiets weer gebeurt. "De situatie is nu wel heel ernstig. De VS hebben hogere schulden dan ooit. En wat erger is: Trumps plannen zijn incoherent en hij toont geen leiderschap. Roosevelt zei: We have nothing to fear but fear itself (We hoeven nergens bang voor te zijn, behalve voor de angst zelf, red.). Trump kan alleen maar onsamenhangend praten."


Al verandert het beeld van de VS in de wereld, er lijkt nog geen ander land te zijn dat de Amerikaanse plaats kan innemen als baken van hoop en land van de onbegrensde mogelijkheden. Tyrrell: "Veel mensen willen ernaar opkijken als het beste land dat er is, met de negatieve kanten die ze ook wel zien."


Aantrekkelijk


Ook Kramer ziet de aantrekkingskracht van de VS niet zomaar verdwijnen. "American exceptionalism is een internationale visie, dat zien mensen van buiten de VS ook. Een deel van de Amerikaanse macht is natuurlijk op militaire kracht gebaseerd, maar het is ook een enorm aantrekkelijk land. Vooral in de mogelijkheden die het biedt, of die mensen denken te zien, als het gaat om werk en mobiliteit."


Tijdens de Koude Oorlog werden de racistische immigratieregels die de VS kenden aangepast, juist vanwege het beeld van vrijheid dat het land wilde uitstralen in vergelijking met de aartsvijand, de Sovjet-Unie. Trump slaat nu een andere weg in, met zijn plannen om immigranten uit islamitische landen te weren en een muur te bouwen langs de grens met Mexico. "Hij voert een beleid van dehumanisering, als het gaat om ras, religie of nationaliteit", zegt Kramer. Zo dreigt het land van de onbegrensde mogelijkheden een gesloten vesting te worden.


De VS vormden een baken van hoop als land van onbegrensde mogelijkheden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden