De spreidzit van de VVD

De VVD zit tussen twee vuren. Rekeningrijden is taboe onder de VVD-aanhang. Maar aan de andere kant heeft deze auto-partij het regeerakkoord getekend. En ziet zich daardoor gedwongen de tolpoorten te verdedigen.

Meindert van der Kaaij

Regeringspartijen PvdA en D66 waren deze week woedend op coalitiegenoot VVD die met een motie het fragiele compromis rond de tolpoorten dreigde op te blazen. De VVD tekende in 1998 in het regeerakkoord voor rekeningrijden en krijgt steeds meer te maken met zijn blij-dat-ik-rij-achterban.

Pieter Hofstra geeft het ruiterlijk toe: rekeningrijden is een taboe bij de VVD. De verkeerswoordvoerder van de VVD in de Tweede Kamer heeft het de laatste maanden daarom niet gemakkelijk. Zijn telefoon staat roodgloeiend, want de anders zo meegaande achterban schreeuwt moord en brand. Waar Hofstra op een partijbijeenkomst verschijnt pakken VVD'ers hem bij de revers. En altijd die vraag: 'Waar zijn jullie in Den Haag in hemelsnaam mee bezig'.

Kiezers, leden, wethouders en statenleden vragen zich steeds luider af hoe het plan van de tolpoorten opgeblazen kan worden. 'Het is betalen om in de file te mogen staan'. 'De automobilist is weer eens de melkkoe'. 'Eerst dat kwartje van Kok en nu weer rekeningrijden'.

,,Er zijn natuurlijk ook liberalen die wél achter het rekeningrijden staan, maar die roeren zich niet'', zegt Hofstra. ,,Dat vertekent het beeld. In het kabinet zijn Jorritsma en Zalm voorstanders van de poorten. Daarnaast ken ik ook nog wel wat wetenschappers van VVD-huize die electronische tolheffing een goed middel tegen de files vinden.''

Een recent opinieonderzoek -gedaan in opdracht van de RAI, de belangenvereniging van autoverkopers- wijst uit dat driekwart van de Nederlanders tegen de tolpoorten is. Daarbij zitten ook PvdA'ers, maar het grootste deel bestaat vooral uit VVD- en CDA-stemmers.

Rekeningrijden is niet altijd zo'n heikel onderwerp geweest bij de liberalen. Zo was in 1994 bij de begrotingsbehandeling de hele Tweede Kamer boos op de toenmalige verkeersminister Jorritsma. Zij achtte invoering van rekeningrijden technisch pas mogelijk na 2000. De verkeerswoordvoerders reageerden gepikeerd, want er gebeurde te weinig aan de al maar groeiende files. De minister deed volgens CDA-woordvoerder Reitsma aan 'symptoombestrijding' en toonde te weinig politieke wil.

De hele kamer, en dus ook VVD en CDA, steunde vervolgens de motie van PvdA'er Van Gijzel waarin hij vroeg om een zo spoedig mogelijke invoering van electronische tolheffing. Maar dat was voordat de ANWB en De Telegraaf zich in de strijd wierpen tegen het rekeningrijden. Dat was ook voordat het vrijblijvende praten overging in echte plannen en voor het oprichten van een proefmodel van een stalen tolpoort langs de A2.

Nog steeds zijn alle politieke partijen voor variabilisatie, de Haagse term voor het duurder maken van het gebruik van de auto, maar staan alleen nog D66, PvdA, GroenLinks en RPF/GPV onvoorwaardelijke achter het rekeningrijden. Minister Netelenbos verdenkt coalitiegenoot VVD er openlijk van telkens zand in de machine te strooien in de hoop dat het ooit tot uitstel zal komen.

Iemand die geen traan zal laten als de tolpoorten straks in de Tweede Kamer toch nog gaan sneuvelen, is Henk van der Kooi, VVD-verkeerswethouder in het Zuid-Hollandse Zoeterwoude. Hij voorziet een grote catastrofe voor dit dorp aan de provinciale weg van Zoetermeer naar Leiden. Dat is een ideale sluipweg van de A12 naar de A4 waarmee de tolpoort vlak voor Den Haag omzeild kan worden.

,,Het rekeningrijden is een heilloze weg. Leer mij de automobilist kennen. Die zoekt net als water altijd de laagste plek op. We merken nu al een enorme toename van het verkeer doordat het op de rijksweg vaststaat.''

Van der Kooi heeft al verschillende keren boos bij Hofstra aan de bel getrokken. ,,Ik weet dat je in een coalitie compromissen moet sluiten, maar je moet ook weten waar de grens ligt van wat je achterban accepteert. Dit dus niet.'' Van der Kooi vreest dat zijn partij bij de komende kamerverkiezingen in 2001 op dit onderwerp wordt afgerekend. ,,Het CDA houdt schone handen en blijft voor de automobilist opkomen. Wij komen keurig na wat we in het regeerakkoord van Paars II zijn overeengekomen en dat lijkt me een foute keuze.''

De Zoetermeerse VVD-wethouder Paul Scheffer is niet minder mild over het tien miljard kostende antifileplan van minister Netelenbos. ,,Kijk nou eens naar de A12 die langs Zoetermeer loopt, daar is al 65 jaar geen deuk aan gedaan. Die paar miljard gulden voor nieuwe wegen is aardig, maar het is toch knabbelen aan de achterkant van het probleem. We hebben het wegennet laten versloffen. Tolpoorten helpen daar niet bij.''

Een telefoontje van de voorzitter van de Utrechtse statenfractie van de VVD, Cees van den Oosten, vormde indirect de aanleiding tot het verhitte debat in de Kamer. ,,Ik wees Hofstra erop dat de Utrechtse regio gechanteerd wordt door de minister. Hij heeft toen volkomen terecht de vragen gesteld en de motie ingediend.''

Van den Oosten is van mening dat op het gebied van rekeningrijden geen fatsoenlijk compromis te sluiten is. ,,De proef met dat bereikbaarheidsplan is halfbakken en kan alleen maar leiden tot een grote chaos op het toch al zwaar verwaarloosde wegennet. Dat we nu eindelijk weer eens wat geld gaan uitgeven aan wegen is hoognodig, maar het is te laat en te weinig.''

Om te voorkomen dat automobilisten de rijkswegen mijden en op kleinere wegen zich een weg naar hun werk banen, moeten er volgens Netelenbos extra maatregelen komen. Dat kan in de vorm van extra tolpoorten of wegafsluitingen. ,,Nou moeten we wegversperringen gaan opwerpen om te voorkomen dat burgers zich met de auto verplaatsen. Mensen moeten dan gaan betalen als zij met de auto hun kinderen naar school willen brengen. Dat vind ik waanzin, daar wil ik niet aan meewerken.''

Natuurlijk erkent Van den Oosten dat de Tweede Kamer een eigen verantwoordelijkheid heeft en een eigen afweging maakt. ,,Toch kan ik me niet voorstellen dat Pieter Hofstra zich niets aantrekt van wat er in VVD-afdelingen gebeurt. Ik laat in ieder geval geen gelegenheid ongebruikt om hem te laten merken hoe wij hier in Utrecht over tolpoorten denken.''

Van een schisma bij de liberalen wil kamerlid Hofstra niet spreken. Zo is de weerstand bij VVD-stemmers weer groter dan bij VVD-leden, zo stelt hij. ,,Maar het is niet altijd even gemakkelijk. Gelukkig heb ik het bij partijleden nooit zonniger voorgesteld dan het is. Ik heb iedereen straight verteld hoe we er over denken.''

De voorstelling van PvdA-kamerlid Van Gijzel dat Hofstra tijdens de kabinetsformatie in 1998 zat te slapen toen het onderwerp rekeningrijden beklonken werd, werpt de liberaal verre van zich. ,,Ik ben niet a priori tegen de komst van tolpoorten. Het moet echter wel effect hebben en daarom ben ik tevreden met deze proef. En als minister Netelenbos straks niet wil aangeven hoe groot het effect moet zijn op de files om de proef na twee jaar geslaagd te noemen, dan hebben we een probleem. Dan komen we toch weer met een motie.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden