De spoorlijn van hier naar nergens

In plaats van de luxe Zarengold naar Vladivostok neemt Edwin Trommelen in Rusland de trein die door 3100 kilometer taiga voert, over het laatste paradepaardje van de Sovjet-Unie: de BAM-spoorlijn tussen Baikal en Amoer.

Oelan Oede, hoofdstad van de republiek Boerjatië, Rusland. Zojuist heb ik afscheid genomen van mijn reisgezelschap uit de Sonderzug 'Tsarengoud'. Na een dikke week onderdeel van een groep te zijn geweest, sta ik daar in mijn eentje. Met nog anderhalve maand Rusland voor de boeg: ik ga die andere spoorlijn bereizen, de BAM, waarover ik een boek schrijf. Voor het eerst is het koud en regent het. Ik voel frisse weerzin tegen de onderneming die ik zelf op touw heb gezet. Want de BAM, dat is 3100 kilometer taiga, door nauwelijks bewoond gebied, waar het maar afwachten is waar je 's avonds zult slapen en of je ergens iets te eten kunt vinden. En ben ik nog zo welkom als ik altijd was?

Om aan de BAM te komen had ik een week eerder in Moskou de luxe toeristentrein Tsarengoud genomen. Ik deel mijn coupé met een Russische fotograaf, naast ons zit een Amerikaanse dame, gedrieën beschikken we over een eigen douchecabine. Alles is chic, met veel rood pluche, koperen deurkrukken en houten lambrisering. Aan boord is volop vertier: lezingen, Russische les, een wodkaproeverij. Drie keer per dag wacht ons een maaltijd in het restauratierijtuig. Overdag bezichtigen we steden als Kazan, Novosibirsk en Irkoetsk.

Met de aanleg van de Trans Siberië Expres werd in 1891 begonnen. Tien jaar later reden de eerste treinen, en toen in 1916 de brug over de rivier Amoer in Chabarovsk gereedkwam, kon het Chinese Mantsjoerije worden vermeden en lag hij helemaal op Russisch grondgebied. De Transsib verbond de twee westelijke hoofdsteden van het Russische rijk - Sint Petersburg en Moskou - met de Stille Oceaan en het in 1860 gestichte Vladivostok. Tegenwoordig kun je de 9298 kilometer door zeven tijdzones in zeven dagen bereizen.

De eerste stad na het majestueuze Bajkalmeer is dan Oelan Oede. Mijn groep gaat naar Peking, zelf reis ik terug richting BAM. In Oelan Oede heb je voor het eerst het gevoel echt in Azië te zijn. De aan Mongolen verwante Boerjaten zijn boeddhistisch, maar er zijn ook sjamanisten en Russisch-orthodoxen, tezamen vormen ze een vriendelijk mengelmoesje tussen hun kerken en tempels. De stad biedt nog een haast religieuze bezienswaardigheid: op het centrale plein staat 's werelds grootste Leninhoofd, van kin tot kruin meet hij acht meter. Als ik er ben verzamelen zich juist honderden kinderen met rode sjaals en mutsen bij de bronzen kop. Gewichtig uitziende functionarissen houden toespraken - de kinderen blijken pioniertjes zijn, die net als vroeger de eed afleggen: 'Altijd paraat!' Het communisme waart nog altijd rond.

In 1974 - toen de 'stagnatie' in de Sovjet-Unie al had ingezet - besloot Secretaris-Generaal Leonid Brezjnev tot de aanleg van de Bajkal Amoer Magistral, die iets voor het Bajkal begint aan de rivier Lena en tot aan de Amoer loopt en daarna verder naar de Stille Oceaan. De aftakking van de Transsib zou dwars door de taiga lopen en moest Siberië verder ontsluiten; een noordelijk alternatief voor de militair kwetsbare Transsib - die immers langs de grens met China loopt. Het zou het land een morele opkikker geven en was - officieus - het pronkproject van de partijleider. Brezjnev wees de Komsomol - de jeugdafdeling van de Communistische Partij - aan als stuwende kracht. Met duizenden trokken de Komsomollers naar Oost-Siberië en het Verre Oosten, uit alle hoeken van het imperium kwamen ze om de 'Spoorlijn naar de Lichtende Toekomst' te bouwen. Brezjnevs paradepaardje was de laatste waarlijk grootse krachtinspanning van de Unie der Socialistische Sovjet Republieken, maar het 'grootste civiele bouwproject aller tijden op aarde' bleek ook meteen de laatste stuiptrekking te zijn. De lijn ligt er, maar aan de grootse verwachtingen is niet voldaan. De tientallen dorpjes en drie nieuwe steden krimpen alweer en de meeste delfstoffen liggen onaangeroerd. Critici noemen de BAM de 'spoorlijn van hier naar nergens' of het 'langste monument voor de stagnatie'. Desalniettemin is de aanleg van de BAM een technologisch hoogstandje. Waar de Transsib de geografische moeilijkheden vermijdt, gaat de BAM er dwars door of overheen. Het traject omvat veel moeras, is een aardbevingsgebied, er komen landverschuivingen voor en bijna overal heerst permafrost - eeuwig bevroren ondergrond. 3000 hindernissen van water worden bedwongen, naast zeven bergkammen. 's Winters zakt de temperatuur tot vijftig graden onder nul.

De verschillende republieken van de USSR kregen in 1974 een deel BAM toebedeeld waar ze steden en dorpen bouwden. Zo sta je midden in de taiga ineens voor een prachtig Lets station, loop je in een dorpje met Georgisch aandoende balkons, of heet een straat Kresjtsjatik, naar de hoofdstraat in Kiev. In Tynda, 'hoofdstad van de BAM', heb je net als in Moskou een 'Arbat' en er staan vier flats uit het olympisch dorp waar in 1980 de atleten verbleven! Ze zijn kort na de Spelen gedemonteerd en hier neergezet. Veruit de mooiste gebouwen zijn de enorme stations. Dan zijn er nog de monumenten, misschien een gemeentehuis dat er fatsoenlijk uitziet, een school. Verder is het veelal vergane glorie: de Sovjet-Unie dertig jaar geleden. Kuilen in de weg, half afgemaakte gebouwen en 'tijdelijke nederzettingen' die er nog steeds staan. Er staan opvallend weinig Lenins aan de BAM, de kerken zijn gloednieuw.

In 1984 werd de BAM met veel tromgeroffel officieel geopend. Toen ik in 1986 in Moskou studeerde hoorde ik de roemruchte verhalen. Nu, dertig jaar later, kan ik met eigen ogen aanschouwen wat er van de grootse plannen terecht is gekomen. Ik heb homestays geregeld en logeer langs het traject bij mensen thuis. De ene keer trein ik een hele dag, de andere keer anderhalf uur, soms zitten de treinen vol, dan weer ben ik bijna alleen in een wagon. Ik rijd van Tak-simo naar Koeanda, of van Novy Oergal naar Postysjevo, plaatsnamen waar zelfs de meeste Russen nooit van hebben gehoord. Op ieder station wachten mensen van allerlei pluimage me op, jong of oud, soms midden in de nacht, die me mee naar hun huis nemen en me daar een maaltijd voorschotelen. Of een ontbijt met cognac, want ja, het blijft Rusland. Mijn faam is me vooruitgesneld, ik ben de 'schrijver uit Nederland', mijn gastheren zijn trots en blij dat iemand van zo ver weg hun verhalen komt optekenen. Als ze al zelf geen BAM-veteranen zijn, sporen ze hen voor me op, ze slepen me mee naar BAM-musea en tronen me langs talloze monumenten. Maar meer nog: ik maak een prachtige zonsopgang mee aan het Bajkal; wandel door unieke zandduinen op de permafrost en zie voor het eerst in mijn leven een beer in het wild.

Vrijwel iedereen die ik spreek is positief over de beginjaren van de BAM, ondanks de loodzware, primitieve omstandigheden. De Komsomollers, leden van de communistische jeugdbeweging, werden in het woud gedropt, ze leefden in tenten, wagons, barakken en moesten alles leren, vanaf nul, slechts een enkeling werkte in zijn eigen beroep. Maar de 'Bamovtsy' waren jong en bevlogen, ze geloofden in het ideaal, deze elite van de USSR. Soms leken het wel Russische hippies, er heerste vrijheid-blijheid, ze trouwden volop. Maar in de officiële pers verschenen alleen de jubelverhalen. Dat tussen 1932 en 1953 dwangarbeiders al aan de BAM hadden gewerkt, wisten ze bijvoorbeeld niet.

Zelf ben ik weer thuis, na twee maanden en 11.596 kilometer spoor. Bijna iedereen kent de Transsib, het is de gedroomde treinreis, die door grote steden en historische gebeurtenissen rijdt. Modern ook, overal is wifi en café-latte. De BAM is een groter avontuur, onzekerder, met minder comfort en meer wildernis. En met echte Siberiërs. Meer iets voor de doorgewinterde treinfanaten of voor hen die iets van de oude Sovjet-Unie willen proeven.

undefined

Reismogelijkheden

In Nederland kun je zowel de BAM als de Trans Siberië Express in al zijn varianten, waaronder Zarengold, boeken bij Tiara Tours in Breda. De meeste toeristen reizen via Mongolië van Moskou naar Peking en boeken aan begin en eind een vlucht.

undefined

100 jaar Transsib

In 2016 is het honderd jaar geleden dat de Trans Siberië Express volledig in exploitatie kwam. Het boek over de BAM van slavist, schrijver en filmmaker Edwin Trommelen verschijnt naar verwachting dit najaar.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden