De Spelen gingen, de vervuilde lucht keerde terug

Het handbalstadion is demontabel, de vis van het juiste keurmerk en de medailles deels gerecycled. Rio doet zijn best duurzame Spelen te organiseren. Dat is wel een lastige, bijna onmogelijke, opgave.

Het groene Olympische plan

Negen miljoen duurzame condooms gaat de organisatie van de Olympische Spelen in Rio de Janeiro uitdelen. Zodat sporters en bezoekers veilige seks kunnen hebben zonder de regenwouden aan te tasten. Het rubber voor de condooms wordt namelijk duurzaam gewonnen door het bedrijf Natex. De honderden rubbertappers die er werken, zetten zich in voor het behoud van de bossen en krijgen een eerlijk loon.

Het verantwoorde voorbehoedsmiddel is een van de duurzame randjes van de Spelen in Rio. Grote sportevenementen hebben per definitie weinig met duurzaamheid te maken. Gigantische stadions verrijzen, in het geval van de Spelen wordt een compleet dorp uit de grond gestampt, honderdduizenden bezoekers komen per vliegtuig, auto of openbaar vervoer. Die moeten ook allemaal eten en drinken, poepen en plassen, en produceren een berg afval. En alle verlichting, airco's, tijdwaarnemers en computers kosten gigantisch veel energie.

Toch is het begrip duurzaamheid inmiddels een vast onderdeel van de Spelen. Ook de organisatie van Rio laat het zien. Het is na te lezen in een hele hoop letters: duurzaamheidsrapporten, gidsen, handleidingen, berekeningen, allemaal te vinden op de site van de organisatie in Rio. Over het vervoer, het eten dat er te krijgen is, het afval, de grondstoffen, de CO2-voetafdruk.

Het begint allemaal met de bouw. 'Vermijd witte olifanten' is de leidraad van de organisatie van Rio 2016. Ofwel: bouw geen accommodaties waar je na de Spelen niets meer mee kunt. Volgens de organisatie is ruim 70 procent van de benodigde gebouwen voortgekomen uit al bestaande bouw. Slechts 12 procent is echt nieuw, 18 procent een combinatie van nieuw en wat er al is. De nieuwe locaties zijn duurzaam opgetrokken. Dat houdt in dat er bijvoorbeeld zo weinig mogelijk kunstlicht nodig is, regenwater opgevangen kan worden en materialen geschikt zijn voor hergebruik. Het handbalstadion, Future Arena genaamd, is zelfs helemaal demontabel. De onderdelen zijn na de Spelen bestemd voor de bouw van vier scholen in de stad.

Van de 3,6 miljoen ton broeikasgassen die als gevolg van de Spelen de lucht in gaan, belooft de organisatie een gedeelte te compenseren met projecten die uitstoot besparen. De maaltijden, veertien miljoen stuks tijdens het evenement, nemen een groot deel van de ecologische voetafdruk voor hun rekening. Het voedsel zelf, maar ook de berg afval die het genereert. Er is een complete 'verpakkingshandleiding' om voedsel zo min mogelijk van doosjes en zakjes te voorzien, de porties mogen niet te groot zijn. En de verpakkingen zelf moeten aan 'ecodesign-regels' voldoen. Daarnaast zijn er uitgebreide richtlijnen voor het eten. Zo zou er geen vlees op tafel moeten komen dat geproduceerd is dankzij ontbossing. Alle vis moet het verantwoord-keurmerk MSC hebben. Tot en met de medailles is erover nagedacht. Die bevatten gerecycled metaal.

Of alles in de praktijk zo gaat werken en of al die eisen gehaald worden, moet blijken. Er is op een aantal fronten van meet af aan kritiek. Zo is er een nieuwe golfbaan aangelegd - golf staat voor het eerst sinds meer dan 100 jaar weer op het programma - in beschermd natuurgebied Marapendi. Slecht voor de natuur, zeggen actiegroepen. De natuur is juist hersteld, de biodiversiteit toegenomen, claimt de organisatie.

De vervuiling van de Guanabarabaai waar onder meer de zeilers en kanoërs in actie komen, is al veelvuldig aan de kaak gesteld. De baai levert prachtige televisiebeelden op, maar is ook een verzamelplaats van afval en dooie vis. De waterkwaliteit is iets verbeterd, constateerden zeilers begin juli. "Vorig jaar zag het water nog geel-groen", meldden ze tegen persbureau AP. Alleen was er nu een ander probleem: ze zagen oliesporen en kwamen met een bruine boot terug na de training. De organisatie houdt vol dat de baai schoon genoeg zal zijn als de wedstrijden beginnen.

Belangrijk verschil tussen Londen, dat de duurzame lat hoog had gelegd, en Rio is de opstelling van bedrijven. De organisatie in Brazilië kampte met moeilijke omstandigheden: recessie, corruptie in de politiek, het zikavirus en de race tegen de klok om alles op tijd af te krijgen. Triple Pundit, een kritische volger van duurzaamheid in het bedrijfsleven, constateert dat ondernemingen daarom op gepaste afstand blijven. Waar ze in Londen stonden te trappelen om hun duurzame inzet en goede werken te laten zien, vinden ze het evenement in Rio te riskant om zich daarop te profileren.

De stadions van eerdere Olympische Spelen zijn inmiddels soms vervallen en worden soms nog gebruikt. Bovenste rij v.l.n.r.: Beachvolleybalhal van Peking 2008, tennisstadion Atlanta 1996, hockeystadion Atlanta en het beachvolleybalveld van Athene 2004. Onderste rij v.l.n.r.: Bokshal Atlanta, wildwaterbaan Peking, tennisbaan Atlanta en de toegangspoort tot het Centennial Olympisch stadion in Atlanta waar nu de honkballers van de Atlanta Braves hun thuiswedstrijden spelen.

De Spelen gingen, de vervuilde lucht keerde terug

De paus had net bij de Verenigde Naties in New York harde noten gekraakt over de mensheid die de planeet naar de sodemieter helpt, toen IOC-voorzitter Thomas Bach ook graag iets wilde zeggen. Het was vorig jaar september bij een VN-top over duurzame ontwikkeling en Bach hoopte "de wereld beter te kunnen maken door middel van sport". 'Van ganser harte' steunde hij de duurzame doelen die de VN voor 2030 heeft gesteld, zei hij. Er is de Olympische Agenda 2020, zo legde hij uit. Veertig - twintig plus twintig - 'aanbevelingen' om de Spelen niet alleen groener te maken, maar ook minder corrupt, minder geldverslindend en transparanter.

Het klinkt mooi, maar hoe groen zijn de Spelen nu werkelijk? Wie in de recente geschiedenis van het grootste sportevenement ter wereld duikt, kan behoorlijk sceptisch worden. Dat geldt althans voor twee wetenschappers, de Amerikaan Jules Boykoff en de Braziliaan Gilmar Mascarenhas, die er onlangs over publiceerden in een wetenschappelijk tijdschrift.

Zij beginnen hun zoektocht naar de groene historie van de Spelen in 1992 toen uitgerekend Rio de Janeiro decor was voor de 'Aardetop', de Earth Summit. Daar is het eerste klimaatverdrag gesloten en spraken landen af de opwarming van de aarde te beperken. Het IOC haakte daar handig op in en publiceerde enkele weken daarna meteen de 'Gelofte aan de Aarde', de Earth Pledge, vol voornemens om de natuur en het klimaat zo min mogelijk op de proef te stellen. Toenmalig IOC-voorzitter Juan Antonio Samaranch stelde dat 'de olympische beweging zichzelf kan en moet mobiliseren om een bijdrage te leveren aan de bescherming van de planeet Aarde en het welzijn van de mensheid'.

Skihellingen

Intussen kreunde de natuur onder de Winterspelen, in datzelfde jaar in het Franse Albertville. Een 'ecologisch debacle' noemen Boykoff en Mascarenhas het: grootscheepse vernietiging van de omgeving voor de aanleg van skihellingen, een bobsleebaan en andere sportaccommodaties. Niettemin blijven de goede voornemens overeind. In 1994 noemt het IOC de bescherming van het milieu 'een essentieel onderdeel van het Olympisme'.

Dat motto komt in de jaren daarna in verschillende varianten voorbij, uitmondend in luidkeelse borstklopperij na de Spelen van 2000 in het Australische Sydney. De kwaliteit van lokale wateren was verbeterd, massa's bomen geplant en zonne-energie gebruikt. Allemaal waar, stellen de wetenschappers. Maar noem dan ook even de locatie van het beachvolleybaltoernooi. Een idyllische plek, geweldig voor de televisiebeelden en dus voor de prijs van de uitzendrechten, maar wel in een ecologisch kwetsbaar gebied. Sydney zette in ieder geval een trend: de claim dat het 'de groenste spelen ooit' waren.

Die aanspraak maakte ook Peking, dat de Spelen in 2008 organiseerde. Ook daar is volgens Boykoff en Mascarenhas het beeld gemengd. De Chinese overheid deed veel aan waterbesparing en maakte nieuwe openbaar-vervoerverbindingen. Maar de meeste maatregelen om de vervuilde lucht rond de stad aan te pakken, verdwenen na de Spelen weer net zo snel als ze gekomen waren. Ook Vancouver (Winterspelen 2010) meldde 'de groenste' te zijn, hoewel de bedreigde roodpootkikker er in de ogen van Boykoff niet goed van af was gekomen door de aanleg van een snelweg naar een aantal stadions.

Wat alle claims ook waard mogen zijn, Londen kreeg vier jaar later terecht het diploma 'Groenste Spelen tot nu toe'. Dat was de conclusie van de onafhankelijke waakhond 'Commission for a Sustainable London 2012'. De CO2 uitstoot door energieverbruik was 31.000 ton lager dan verwacht. Van al het afval is 70 procent gerecycled, hergebruikt of gecomposteerd, niets is gestort. Alleen de ecologische voetafdruk van de toeschouwers was flink hoger dan vooraf gedacht. Die verplaatsten zich vaker, kochten meer prullaria en produceerden meer afval dan begroot.

Hoe de score voor Rio gaat uitpakken, zal later blijken. Eigenlijk kan het niet, echt groene spelen. Dat is grosso modo de academische consensus, volgens Boykoff en Mascarenhas. Zo'n groot evenement als de Spelen is naar zijn aard niet duurzaam. Daarnaast, zo blijkt uit onderzoek, zijn de Spelen geen aanjager gebleken van een duurzamer beleid dat ook na die drie weken in het gastland nog beklijft.

ESTHER BIJLO

Wie is wie in Rio?

Kijk op de speciale Rio-site van Trouw voor biografieën van de Nederlandse deelnemers aan de Spelen van Rio de Janeiro. Met iedere dag een overzicht van de sporters die in actie komen. rio.trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden