Déjà vu

De SPD regeerde eerder met het CDU, maar dat stond toen niet te popelen

Kanselier Kurt Georg Kiesinger (rechts), in 1969 geïnterviewd voor de Franse televisie. Beeld Bundesarchiv

Schrijver Günter Grass noemde het 'een ellendig huwelijk'. Toch schoof de SPD in 1966 als juniorpartner aan in een Grosse Koalition. In sociaaldemocratische kringen was de weerzin tegen zo'n samenwerking met de CDU minder groot dan nu, anno 2017.

De SPD wilde zichzelf bewijzen. Veel Duitsers hadden regeringsdeelname van de partij op nationaal niveau nog niet eerder meegemaakt of konden zich dat nauwelijks meer herinneren. Het laatste kabinet met de SPD dateerde uit de tijd van de Weimarrepubliek. Het regeerde in de jaren 1928-1930 en stond onder leiding van de sociaaldemocraat Hermann Müller. Daarna volgden het chaotische begin van de jaren dertig, de nazitijd (1933-1945) en het nieuwe begin van West-Duitsland met een politiek gedomineerd door de christendemocratische CDU en haar bejaarde leider Konrad Adenauer. Die werd op zijn 73ste in 1949 bondskanselier en bleef dat tot aan zijn 87ste levensjaar. 

Zijn opvolger werd in 1963 partijgenoot Ludwig Erhard, als minister van economische zaken medeverantwoordelijk voor het Wirtschaftswunder, de verbazingwekkende economische wederopstanding van de Bondsrepubliek. Het was meer een 'troonswisseling' ondanks dan dankzij Adenauer, want die deed er alles aan om aan Erhards stoelpoten te zagen: "Het spijt me te moeten zeggen dat ik deze man, met wie ik veertien jaar heb samengewerkt en wiens prestaties buitengewoon zijn, niet geschikt vind voor de positie die hij wil."

Dat de CDU in 1966 toenadering zocht tot de SPD, voorheen bijvoorbeeld betiteld als 'de vijfde colonne van Moskou', had niets te maken met vriendschappelijke gevoelens. Dat lag aan onenigheid met de eerdere regeringspartner, de liberale FDP, over te nemen maatregelen tegen de oplopende staatsschuld. De CDU wilde belastingverhogingen, de FDP niet. Het kwam tot een breuk.

Tegenpolen

De SPD wilde eigenlijk tussentijdse verkiezingen, maar kreeg dat niet voor elkaar. Ze had nu wel de keuze uit twee mogelijke partners. Met de kleinere liberalen konden ze zelf de kanselier leveren. Maar een coalitie met de kapitalistische FDP was voorlopig een brug te ver. Dus werd het samenwerken met de grotere CDU. Die schoof niet de in eigen kring populaire Erhard naar voren als bondskanselier, maar Kurt Georg Kiesinger, voormalig minister-president van Baden-Württemberg.

De leiding van het kabinet kwam daarmee in handen van twee ogenschijnlijke tegenpolen. Kiesinger had een verleden als lid van Hitlers NSDAP en als propagandamedewerker op het ministerie van buitenlandse zaken tijdens de oorlogsjaren. Vicekanselier Willy Brandt bracht die tijd in Scandinavische ballingschap door. Toch was het niet de figuur van Kiesinger die in SPD-kringen veel verzet opriep, maar voormalig Wehrmachtofficier Franz Joseph Straus van de Beierse CSU, de zusterpartij van de CDU. Hij werd minister van financiën in het kabinet en een deel van de sociaaldemocratische achterban kon dat moeilijk verkroppen. Veelzeggend was een van de leuzen die SPD'ers bij demonstraties gebruikten: "Wie Strauss een plek geeft in het kabinet, gaat ook met de NPD (extreem-rechts) naar bed".

Noodwetten

De interne oppositie in sociaaldemocratische kring was te klein om de nieuwe zwart-rode coalitie tegen te houden. CDU en SPD werkten daarna harmonieus samen. Dat was mede te danken aan Kiesinger, die welbespraakt was en een groot talent had voor het zoeken naar compromissen. De twee partijen bedongen bij de geallieerden ook meer Duitse soevereiniteit. De oude bezettingsmachten wilden kunnen ingrijpen bij onrust. Het kabinet-Kiesinger zette daar in het roerige tijdperk rond 1968 de mogelijkheid van noodwetten tegenover.

Bij de Bondsdagverkiezingen in 1969 hoopten CDU en CSU samen een absolute meerderheid te halen. Dat lukte niet. De SPD durfde nu wel een coalitie met de FDP aan. Willy Brandt werd de eerste rode bondskanselier van Duitsland sinds meer dan veertig jaar.

Lees meer geschiedenis in Déjà Vu

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden