De spagaat van de SP

sp Al jaren jaagt de SP een plek in het kabinet na, maar in aanloop naar de landelijke verkiezingen bieden de peilingen weinig hoop op groot electoraal succes. Boven het partijcongres van morgen hangt de vraag waar al die socialisten van weleer zijn gebleven, en hoe ze terug te veroveren.

Er zijn SP'ers die het rijtje moeiteloos kunnen opnoemen: 2-5-9-9-25-15-15. Het is de ontwikkeling die de Socialistische Partij in zetelaantallen heeft doorgemaakt sinds ze met haar 'Stem tegen, stem SP'-campagne in 1994 in de Tweede Kamer belandde. De grote vraag is: welk getal komt er op 15 maart bij? Afgaand op de peilingen moet er een wonder gebeuren, willen de socialisten überhaupt een plusje kunnen schrijven. De partij lijkt zich hooguit als stabiele middenmoter te kunnen vestigen of zal de fractie verder zien krimpen.


Beide uitkomsten zouden opmerkelijk zijn, want op papier valt de SP, de derde partij in de Kamer, eerder bij de grote winnaars te verwachten. Ze heeft zich de afgelopen jaren immers kunnen profileren als de grootste oppositiepartij die zich tegen het kabinetsbeleid verzette, ze heeft de achterban bij grote broer PvdA massaal zien weglopen en diezelfde PvdA bij de laatste Europese en provinciale verkiezingen het nakijken gegeven. Bovendien trekt de economie aan en kan de SP pleiten voor lastenverlichting. Een betere uitgangspositie voor de landelijke verkiezingen kun je je niet wensen. Toch?


Die theorie rijmt bij de SP echter niet met de praktijk. Elf jaar nadat de partij onder Jan Marijnissen het recordaantal van 1.630.803 kiezers voor zich wist te winnen, lijken de socialisten wel op, of in elk geval zoek. Dat geldt voor de actievelingen - het ledental daalde de laatste jaren met een vijfde en het aantal afdelingen groeit slechts mondjesmaat - maar ook voor het aantal passieve sympathisanten.


Neem de laatste verkiezingen, die voor de provincie in 2015. De SP kon weliswaar jubelen dat zij 'de grootste op links' was geworden, maar met slechts 706.440 stemmen. Dat zijn minder stemmen dan de SP bij dezelfde verkiezingen vier jaar eerder kreeg. En dat terwijl de PvdA ruim een half miljoen kiezers verloor ten opzichte van 2011. Hoe kan dat?


Gloriejaar 2006


Wie de oorzaken zoekt, moet allereerst constateren dat de wereld er in 2006 voor de SP heel anders uitzag dan nu. De partij was in aanloop naar haar gloriejaar dé anti-establishment-partij van het land, de enige partij op de flanken, de protestpartij bij uitstek. Ze speelde zich in 2005 flink in de kijker met haar succesvolle nee-campagne bij het referendum over de Europese Grondwet. Surfend op de golven van die overwinning en de populariteit van Jan Marijnissen wist de SP het recordaantal van 25 zetels te veroveren.


Nu, een decennium later, zijn de socialisten hun titel kwijt. De PVV heeft de SP op alle fronten ingehaald als anti-establishment-partij. Terwijl de SP haar standpunten salonfähiger maakte - ze accepteert nu de Navo en monarchie - en in grote steden en provincies ging meebesturen, verkondigde de PVV een onvervalst oppositiegeluid. Op een avontuurtje als gedoogpartner tijdens kabinet Rutte-I na hield de partij van Geert Wilders consequent afstand van de gevestigde orde, iets wat haar vooralsnog geen windeieren legt.


De socialisten zitten in een spagaat, ziet Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen in Groningen. "De SP wedt op twee paarden. Aan de ene kant wil ze bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen, aan de andere kant wil de partij het populisme niet overboord zetten, omdat het mobiliserend werkt. Dat zag je bij het Oekraïne-referendum, maar ook bij de verkiezing van Trump, die door de SP werd gezien als trap tegen de gevestigde partijen. De SP wil samenwerken met die partijen, maar zich er ook tegen afzetten. Die combinatie is heel lastig. Je wordt als partij al snel ongeloofwaardig."


De strategie slaat nog niet echt aan. De SP verliest al een tijd lang virtuele stemmers aan zo ongeveer het hele politieke spectrum, en niet in de laatste plaats aan de PVV, blijkt uit doorlopend onderzoek van bureau Ipsos. Net als de PvdA overigens. "De PVV heeft de afgelopen jaren heel veel voormalig linkse kiezers gewonnen", vertelt Peter Kanne van onderzoeksbureau I&O Research. "Ontevreden PvdA'ers stapten over naar de LPF, zijn daarna gaan zweven en uitgekomen bij de PVV."


Geen nieuwe kiezers


Tegelijkertijd weet de SP nauwelijks nieuwe kiezers te trekken, ook niet uit de weggelopen PvdA-achterban. Teleurgestelde PvdA'ers lijken eerder over te stappen naar GroenLinks met debutant Jesse Klaver. "Ik vermoed dat mensen die altijd twijfelen tussen de PvdA en GroenLinks nu makkelijker voor GroenLinks kiezen, omdat de peilingen laten zien dat een strategische stem op de PvdA geen voordeel biedt", denkt Voerman hardop.


Dat de SP het zo moeilijk heeft, komt ook door het maatschappelijk debat, vervolgt Voerman. "Het gaat over identiteit, immigratie, islam. Daar heeft de SP een minder duidelijk standpunt over. De achterban is verdeeld: wat kort door de bocht wil een deel restrictievere maatregelen omdat immigratie ten koste zou kunnen gaan van de eigen voorzieningen, terwijl een ander deel een welkomstcultuur bepleit en hamert op internationale solidariteit. Dat zie je vaker bij de achterban van linkse partijen: sociaal-economisch zijn de opvattingen redelijk homogeen, sociaal-cultureel is de interne verdeeldheid groter."


Het is een kluwen die moeilijk is te ontwarren, zegt Voerman, maar het lijkt er op dat kiezers die zich in veel sociaal-economische standpunten van de SP kunnen vinden, maar de culturele koers te tam vinden, de PVV als geschikt alternatief zien. Dat ziet ook Kanne. "De SP van nu is veel meer dan vroeger een progressieve partij, terwijl de SP-kiezer vrij conservatief is. De SP zet zich in de Kamer behoorlijk af tegen Wilders, terwijl SP-kiezers wél gecharmeerd zijn van diens boodschap."


Dat hoeft de socialisten niet te verbazen; ze stonden aanvankelijk immers zelf bekend om hun radicale immigratielijn. Voerman herinnert aan de jaren tachtig toen de SP vooral door linkse partijen voor racistisch werd versleten. Ze had voorgesteld gastarbeiders voor de keuze te plaatsen: óf inburgeren in Nederland, óf terug naar het land van herkomst om daar met financiële hulp een bestaan op te bouwen. Het daarvoor bedachte bedrag van 75.000 gulden werd al snel bestempeld als oprotpremie en de SP werd verweten Janmaat-stemmers te willen lokken.


Juiste toon


Sindsdien is het voor de SP zoeken naar de juiste toon en hopen dat andere, meer economische onderwerpen domineren. "Met culturele aspecten hebben linkse partijen het lastig", zegt ook bijzonder hoogleraar kiezersonderzoek Joop van Holsteijn uit Leiden. "Als het over de islam gaat, heeft de sociaaldemocratie daar niet echt een antwoord op. Meegaan in de discussie over identiteit werkt daardoor juist in het voordeel van rechts. Dat verliest links."


Dat de socialisten de zorg tot hét campagnethema hebben gebombardeerd, is volgens Voerman ook een strategische poging het debat over andere thema's te laten gaan. Hij snapt de keuze: de zorg is binnen de SP een onomstreden en belangrijk thema. Ook de kiezer ziet de zorg als het belangrijkste verkiezingsthema. Maar Voerman ziet wel een groot risico. "Met haar pleidooi voor een Nationaal Zorgfonds vertolkt de SP het standpunt van haar electoraat. Alleen: je weet nooit zeker of het er in de campagne over gaat. Als dat niet gebeurt, dan red je het niet."


Daarbij speelt mee dat de SP zeker niet meer de enige partij die zich de zorg als politiek thema toe-eigent. "De PVV heeft zich er naast geworsteld en is de SP nu soms zelfs voor", aldus Kanne. "Bijvoorbeeld met het voorstel om het manifest van Hugo Borst over betere ouderenzorg te depolitiseren." Daarnaast wil niet langer alleen de SP, maar een hele trits partijen het eigen risico afschaffen. Onder hen de PvdA, PVV. GroenLinks en 50Plus. "Het zorgplan is door andere partijen al deels ontmanteld", aldus Voerman.


Voerman rekent het gebrek aan publiciteit en partijprofiel ook voorman Emile Roemer aan. "Hij was in 2010 the new kind on the block, iemand die het aardig deed, maar is behoorlijk door het ijs is gezakt in de campagne van 2012 en daar niet van hersteld. Bij de algemene beschouwingen heeft hij het ook een paar keer laten afweten. Hij heeft een leiderschapsprobleem. Dat SP-Kamerleden vorige maand anoniem over hem klaagden in de media, ondermijnt zijn positie verder. Het lijkt me geen gewaagde uitspraak dat Roemer het deze campagne opnieuw lastig zal krijgen."


Volgens Van Holsteijn hecht de kiezer juist erg weinig belang aan de politicus zelf. "Daar ben ik vrij stellig over. Natuurlijk heb je iemand nodig die het verhaal goed kan vertellen, maar kiezers maken hun keuze op basis van de inhoud. Dat zag je ook in Amerika. Veel mensen die een bloedhekel hebben aan Trump, hebben toch op hem gestemd, want ze steunen het gedachtengoed van de partij. Kritiek op een politicus hoeft absoluut niet funest te zijn. Balkenende en Van Agt werden ook door grote groepen belachelijk gemaakt. En die anonieme kritiek van SP-Kamerleden? Het is dat je het zegt. Ik was het alweer vergeten. "


Kanne geeft Van Holsteijn gelijk dat de kiezer gaat voor de inhoud, maar als de inhoud van partijen dicht bij elkaar ligt, kan de leider volgens hem wel degelijk de doorslag geven. "Als het een tweestrijd lijkt te worden, bijvoorbeeld tussen PvdA en SP, gaan mensen zich afvragen: wie kan mijn land het beste vertegenwoordigen? Wie houdt de economie overeind? De lijsttrekker kan de kiezer dan het laatste zetje geven. Bij Roemer is de overtuiging er wel af. Hij ging in 2012 aan kop in de peilingen, maar wist die voorsprong niet te verzilveren. Het is niet verbazingwekkend dat er aan zijn positie wordt gemorreld."


Toch vlakken de politieke experts de kansen voor de SP niet uit. Veel kiezers weten nog helemaal niet of en op wie ze gaan stemmen, benadrukt Kanne. "Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen stemde ongeveer driekwart van de kiesgerechtigden en ik verwacht dit keer niet per se een lagere opkomst. Op dit moment weet iets van veertig procent van de kiezers al helemaal zeker wat hij of zij gaat stemmen. De rest is er nog niet uit."


Ook op de langere termijn ziet Kanne wel een toekomst voor de socialisten. Hij wijst op het tweedimensionale model waarin niet alleen de links-rechts-as een plek krijgt, maar ook de progressief-conservatief-as. De links-conservatieve hoek ligt in dat schema braak, terwijl daar veel kiezers van de SP te vinden zijn, aldus Kanne. Die zijn economisch meer links en cultureel meer nationalistisch ingesteld. "Als de SP heel berekenend te werk zou gaan, moet ze meer in die hoek gaan zitten."


Tamboereren


Voor zo'n verschuiving hoeft de SP haar principes helemaal niet te verloochenen, stelt Kanne. "De SP zou simpelweg veel meer op haar conservatieve standpunten kunnen tamboereren. Denk aan beperking van de arbeidsmigratie, Europa of de discussie over voltooid leven. De PvdA hamert nu wel op het inperken van de arbeidsmigratie, maar uit de mond van een SP'er klinkt dat geloofwaardiger."


Overigens hoeft de SP ook bij electoraal verlies op 15 maart niet meteen in de lappenmand te kruipen, denkt Voerman. Het zou in zijn ogen weleens in het voordeel van de SP kunnen werken als de partij niet te groot wordt. "Het zal voor de SP simpeler zijn om met vijftien zetels mee te regeren dan met dertig. Andere partijen zullen niet onder een SP-premier met een nogal rood regeerakkoord willen dienen. Hoe zou dat ook moeten op thema's als Europa en inkomensbeleid, bijvoorbeeld met D66? Als gewone partner is de kans op samenwerking groter. Hoe groter de SP, hoe lastiger."

nieuwe slogan: van 'nu wij' naar 'pak de macht'

De SP stelt morgen op haar partijcongres in Tilburg de kandidatenlijst en het verkiezingsprogramma vast. Emile Roemer is vorig jaar al door de partij aangewezen als lijsttrekker.


Het worden zijn derde verkiezingen als voorman. Op de lijst staan negen Kamerleden; zes SP'ers uit de huidige fractie keren niet terug. Onder hen is Sharon Gesthuizen, die de strijd om de voorzittershamer eind 2015 met 41 procent van de stemmen verloor van Ron Meyer. Gesthuizen wilde dat de partij zich meer zou richten op internationale solidariteit, het welzijn van vluchtelingen en diversiteit binnen de partij. Op de concept-kandidatenlijst staan geen SP'ers die openlijk sympathiseerden met Gesthuizen. Gisteren werd bekend dat Gesthuizen de Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang gaat leiden. Opvallend is verder dat het verkiezingsprogramma waarschijnlijk een andere naam krijgt. 'Nu wij' klinkt 'bijna calimero-achtig', klaagden vier lokale afdelingen. Ze vonden steun bij het partijbestuur voor een nieuwe titel. 'Pak de macht' moet het programma nu gaan heten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden