Sovjet-Unie

De Sovjet-Unie, het grote land dat verdween

'Mijn ouders hebben vroeger de hele Sovjet-Unie afgereisd, dat was heel goedkoop. Ik heb die mogelijkheid niet meer gehad, het werd na 1991 te duur. Daar staat tegenover dat we dankzij de teloorgang van de Sovjet-Unie de hele wereld erbij hebben gekregen.' Beeld Trouw
'Mijn ouders hebben vroeger de hele Sovjet-Unie afgereisd, dat was heel goedkoop. Ik heb die mogelijkheid niet meer gehad, het werd na 1991 te duur. Daar staat tegenover dat we dankzij de teloorgang van de Sovjet-Unie de hele wereld erbij hebben gekregen.'Beeld Trouw

Zondag is het precies 25 jaar geleden dat de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken uiteen viel. De restanten van het communisme werden na 1991 ingeruild voor nieuw-Rusland. Is er heimwee?

Tot 1991 was de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken met recht een andere wereld. Een reis naar de Sovjet-Unie was voor een westerse bezoeker in veel opzichten een reis terug in de tijd. Je kon er de hele dag in de stad rondlopen met vijf roebel op zak. Basisprodukten waren goedkoop, al was de kwaliteit ook vaak belabberd. Plastic tasjes of dito verpakkingen waren er niet. Koekjes kreeg je in de winkel mee in een keurig papieren zakje. Positief neveneffect: geen plastic afvalbergen, die in de volgende decennia menig stadspark zouden ontsieren.

Er was schaarste. Sommige levensmiddelen waren vrijwel niet te krijgen en als ze toch ergens opdoken ontstond er onmiddellijk een lange rij, waarbij zich voor alle zekerheid prompt ook mensen aansloten die nog niet eens wisten wat er te koop was. Dat konden sinaasappelen zijn of bananen. Maar ook voor een krant moest je soms drie kwartier bij de kiosk in de rij staan, tot een busje ze vers van de pers kwam afleveren. De mensen snakten naar informatie, want de veranderingen gingen snel in de nadagen van de Sovjet-Unie. Kranten hadden nog miljoenenoplagen en drukten urenlange speeches van partijleiders integraal af.

Er was geen reclame. De straten oogden leeg en monotoon door het ontbreken van billboards en vitrines. Bij de meeste winkels kon je niet naar binnen kijken, je moest de drempel over om te zien wat er werkelijk te koop was. Etalages werden hooguit opgesierd met houten modellen van worsten of broden. Of die er ook daadwerkelijk waren, dat viel nog te bezien. De schappen in de buurtwinkel waren zo niet leeg, dan vaak gevuld met een enkel product, zoals grote glazen potten met troebel appelsap.

Geen klantenbinding

Restaurants waren evenzeer van de buitenwereld afgesloten en soms welhaast onneembare bastions. Zelfs als duidelijk was dat er plaats te over was, kreeg de argeloze bezoeker toch vaak te horen dat de zaak 'vol' was. Nadat de nodige roebelbiljetten waren verwisseld van eigenaar bleek er op miraculeuze wijze toch nog een tafeltje vrij. De bediening was er niet zelden grof. Klantenbinding was een nog onbekend woord.

Buitenlandse toeristen die dachten even ergens een kop koffie te pakken op een terras kwamen in die tijd bedrogen uit: terrassen waren er niet, je moest het doen met een glas thee of 'koffiedrank' in een straatcafé waar je aan kleine ronde tafeltjes alleen maar kon staan. Niet gemakkelijk, maar dat had een bedoeling: de klant moest snel weer vertrekken om plaats te maken voor de volgende, en vooral niet blijven hangen.

Het isolement van de Sovjet-Unie bleef tot het laatst een wezenskenmerk van het land. Gewoon naar Nederland bellen was er niet bij in die dagen. Draaide je een Nederlands of welk buitenlands nummer dan ook, dan hoorde je een lijzige vrouwenstem die zei dat je een telefoniste moest inschakelen. Bij haar kon je een gesprek aanvragen, waarna je met een beetje geluk binnen een uur werd teruggebeld voor een krakerige verbinding met het thuisland. Je kon ook met hetzelfde doel naar het postkantoor gaan, of van daar een telegram sturen, toen nog een van de snelste internationale communicatiemiddelen.

Buitenlandse kranten waren zelfs in miljoenensteden als Moskou en St. Petersburg nauwelijks verkrijgbaar, en verse al helemaal niet. Wie geluk had kon een Guardian of Sunday Times bemachtigen van enkele weken oud, soms ook De Telegraaf, het Algemeen Dagblad en De Rode Vaan, de krant van de Vlaamse communisten.

Pavel Sjibin (41) werkt bij de overheid, als manager bij een centrum dat apparatuur voor kankeronderzoek verstrekt. Hij is vader van zes kinderen. Beeld Trouw
Pavel Sjibin (41) werkt bij de overheid, als manager bij een centrum dat apparatuur voor kankeronderzoek verstrekt. Hij is vader van zes kinderen.Beeld Trouw

"Het deed me pijn dat het imperium gewoon uit elkaar was gevallen. Ik ben geboren in de Sovjet-Unie, ik heb mijn hele bewuste jonge jaren daar gewoond, mijn karakter is er gevormd. Dat grote land dat de oorlog had gewonnen en honger had uitgebannen was ineens niet meer nodig. Iedereen dacht alleen aan zichzelf, de een ging aan de haal met de onafhankelijkheid, een ander was belust op geld. Ik geloof nog steeds dat Gorbatsjov waarschijnlijk berecht zou moeten worden, omdat hij dat heeft laten gebeuren. Maar wij zijn zelf natuurlijk ook schuldig, want ze zeggen wel dat een volk de leiders krijgt die het verdient. Daarom moet je niet alleen Gorbatsjov daarvan betichten, maar ook onszelf, vanwege onze halfslachtige houding. Als we op dat moment iets meer eensgezind waren geweest, dan was dat misschien niet gebeurd.

Wat ik nog het meest betreur is niet het verlies aan grondgebied, maar aan stabiliteit."

Snel open

De teloorgang van de Sovjet-Unie doorbrak het isolement onmiddellijk. De wereld opende zich, letterlijk, nadat de laatste resten van het IJzeren Gordijn definitief waren gevallen. Ineens werd het mogelijk rechtstreeks naar het buitenland te bellen. De telefonistes verdwenen als sneeuw voor de zon. Die buitenlandse kranten zijn er weliswaar nooit echt gekomen, alleen de International Herald Tribune was enige tijd verkrijgbaar. CNN was de eerste internationale televisiezender die Russische televisiekijkers aan hun aanvankelijk karige pakket konden toevoegen.

De Russische journalistiek werd volwassen. Journalisten werden luizen in de pels, leerden hoe ze politici het vuur na aan de schenen moesten leggen, bekwaamden zich in onderzoeksjournalistiek en kregen hun vuurdoop tijdens de eerste oorlog in Tsjetsjenië. Na de jaren negentig is de persvrijheid weer aanzienlijk beknot, maar zonder de censuur uit de Sovjettijd. En de oplagen van veel kranten zijn gekelderd. Ook omdat Russen - die zich ook graag 'meest lezende land ter wereld' noemden - steeds minder kranten en boeken lezen.

Middenstand
De jaren negentig waren zwaar voor de meeste Russische burgers, aanzienlijk lichter voor buitenlanders en Russen die de beschikking hadden over buitenlandse valuta. Door geldontwaarding verloren miljoenen burgers hun spaargeld. Het vrijgeven van de prijzen leidde tot volle winkels - en chaotische, spontane straatmarkten - maar ook tot astronomische prijzen die aanvankelijk maar weinigen zich konden veroorloven en vooral de oudere generatie schokten. Maffiageweld greep om zich heen en bezorgde Moskou een slechte naam, al raakte het de meeste burgers niet.

Tegelijkertijd ontstond er een middenstand. Mensen zetten eigen bedrijfjes op, leerden boekhouden. Het straatbeeld veranderde in snel tempo. Er kwamen reclameborden en etalages waar je naar binnen kon kijken. Sinds de jaren negentig is de welvaart toegenomen, wat zich vertaalde in een groeiend aantal auto's en dus ook files, die alleen al in Moskou kunnen oplopen tot meer dan 500 kilometer. Ook de samenstelling van het wagenpark veranderde. Volga's en Lada's maakten geleidelijk plaats voor buitenlandse merken, die tegenwoordig althans in de grote steden veruit in de meerderheid zijn. Opvallend is het grote aantal luxueuze automobielen in vergelijking met bijvoorbeeld Nederland, waarin zich de puissant rijke toplaag van Moskou verplaatst.

Michail Gochman (54) is zakenman en leidde in 1991 de persdienst van Democratisch Rusland, de beweging die Boris Jeltsin steunde. Beeld Trouw
Michail Gochman (54) is zakenman en leidde in 1991 de persdienst van Democratisch Rusland, de beweging die Boris Jeltsin steunde.Beeld Trouw

"Afscheid nemen van het ideologische keurslijf was wel het prettigste in 1991. Dat was voor mij altijd het moeilijkst te verteren geweest, dat rigide, eensluidend denken en alles wat daarmee samenhing. Dat begon al bij de geboorte. Het eerste dat een pasgeboren kind zag was een portret van Lenin. Daarna zag hij hetzelfde portret ook bij de kleuteropvang en op school, in boeken en aan de muur. Vanaf de eerste kinderjaren werden de mensen opgevoed zoals ze dat nu doen in Noord-Korea. Maar omdat de Sovjet-Unie toch altijd veel minder gedisciplineerd was is dat nooit helemaal gelukt. Je kon iets van de norm afwijken, maar wel binnen strakke grenzen.

Wie zich daarbuiten waagde, bijvoorbeeld door niet-gedoogde literatuur te verspreiden, werd het leven onmogelijk gemaakt. De KGB werkte snel en trad hard op."

Nieuwe medische centra

Ook de medische zorg veranderde. Vroeger was iedereen - de partijelite uitgezonderd - veroordeeld tot de willekeur van de staatsziekenhuizen en poliklinieken, met vaak urenlange wachttijden. Gewoon even een afspraak maken met de dokter was er niet bij, tenzij je beschikte over de nodige informele contacten. In de jaren negentig verschenen de eerste commerciële medische centra, opgezet naar het voorbeeld van westerse ziekenhuizen, soms met buitenlandse artsen. Ook gewone ziekenhuizen en kraamklinieken kregen 'commerciële afdelingen', waar je als patiënt voor een bepaalde medische handeling een contract kon afsluiten. Dat leverde bijzondere 'privileges' op: aankomende of nieuwbakken vaders mochten de kraamafdeling op, wat in de Sovjettijd ongehoord was. Toen moesten de mannen buiten op straat blijven en wachten tot de trotse moeder het kind voor het raam omhoog hield.

De horeca bloeide op, niet alleen met exclusieve restaurants, maar - iets later - ook met cafés en de eerste straatterrassen, eerst nog met plastic stoelen en vaak vlak langs drukke wegen waar in Nederland niemand zou willen zitten. Nu zijn de verschillende koffieketens alomtegenwoordig. Langs uitvalswegen verrezen megalomane shoppingmalls compleet met ijsbanen. Je kunt er in de weekends over de hoofden lopen en er zo nodig een hele dag doorbrengen. Belangrijker, het winkelassortiment verbeterde ook buiten de stadscentra aanzienlijk.

De grotere boekhandels hebben tegenwoordig zo ongeveer alles. De tijden zijn voorbij dat je voor het betere boek en zeldzame uitgaven op zoek moest naar kleine, gespecialiseerde en altijd rommelige boekwinkeltjes die zich veelal in afgelegen kelderruimtes bevonden, maar die geleidelijk verdwenen omdat ze de huur niet meer konden opbrengen. De vroeger zo talrijke winkels voor tweedehands boeken, een karakteristieke stoffering van sommige straten, zijn goeddeels verleden tijd. Een van de laatsten der Mohikanen was het beroemde winkeltje voor medische literatuur in een zijstraat van de Tverskaja, de luxe winkelstraat in het centrum van Moskou. De sluiting van de winkel betekent het einde van een tijdperk.

Galina Smirnova (45) is werkloos journaliste en woont met haar dochter in Moskou. Beeld Trouw
Galina Smirnova (45) is werkloos journaliste en woont met haar dochter in Moskou.Beeld Trouw

"De Sovjet-Unie kon bestaan dankzij het IJzeren Gordijn. De mensen konden niet naar het buitenland reizen. Iedereen was arm maar gelijk, dat principe bepaalde ons leven. Tot op heden betreuren veel mensen het verlies van de Sovjet-Unie, vooral de oudere generatie, juist om die ‘sociale rechtvaardigheid’.

Voor hen was het belangrijk dat er geen rijken waren. Laat iedereen maar in dezelfde mate arm zijn, als maar niemand zich boos hoeft te maken dat een ander een dikker stuk brood heeft, met boter erop en misschien zelfs nog kaviaar op die boter.

Maar daarbij bestond natuurlijk een dubbele moraal, want aan de ene kant waren we allemaal gelijk, aan de andere kant werd er gegrapt: ‘Kan de Sovjetmens gelukkig zijn? Ja, als hij een slager onder zijn bekenden heeft’. Dus als je een plek wist waar je onderhands vlees kon kopen, of goede kleren."

Façade Moskou

Er is in een kwart eeuw veel verdwenen, maar ook veel bijgekomen. Nieuwe wijken, en in Moskou wolkenkrabbers. Kerken herrezen op dezelfde plaatsen waar ze ooit op last van de communistische machthebbers waren verwoest, of omgebouwd tot fabrieken of opslagplaatsen. Net als in Europese steden werden verlaten industrieterreinen omgetoverd tot broedplaatsen voor jong talent en creativiteit. Maar besef goed dat dit Moskou is, vanouds de al te rijk versierde etalage van Rusland. Net als de vroegere Sovjetvitrines is het een façade, waarachter nog een heel ander en armer Rusland schuilgaat. En daar is nog verrassend veel bij het oude gebleven.

TOEN EN NU

Persvrijheid

Voor 1991 was er regelrechte censuur en zat er op iedere redactie een censor die hoogstpersoonlijk een streep haalde door alles wat niet strookte met de officiële lijn. Journalisten in het moderne Rusland passen nog wel vaak zelfscensuur toe, vooral op televisie. Bepaalde onderwerpen zijn taboe of worden van één kant belicht.

Werkloosheid

De Sovjet-Unie claimde werkloosheid te hebben uitgebannen. Wie niet werkte was een 'klaploper'. Er was wel verborgen werkloosheid, want veel werknemers waren eigenlijk overbodig, maar konden niet worden ontslagen. Het huidige Rusland verkeert in een crisis, maar kent een relatief lage werkloosheid, dankzij een soortgelijke tactiek. De overheid zet werkgevers onder druk ontslagen te vermijden.

Inkomen

In de Sovjet-Unie had bijna iedereen een stabiel maar laag inkomen, dat voorzag in de meeste basisbehoeften. Voor luxeartikelen moest lang worden gespaard. De komst van de markteconomie leidde tot aanmerkelijke inkomensverschillen. Armen werden armer, rijken rijker, Rusland kwam in de top tien van dollarmiljardairs. De inkomensongelijkheid is nu vrijwel nergens ter wereld zo groot als in Rusland.

Gezondheid

Gezondheidszorg was gratis in de Sovjet-Unie, maar de kwaliteit liet te wensen over. Alleen mensen met bijzondere privileges uit de partijtop konden naar speciale en beter uitgeruste klinieken. De gemiddelde levensverwachting van vooral mannen lag veel lager dan in het Westen. Dat is verbeterd, al blijft de kindersterfte relatief hoog, en nemen zowel hiv als tuberculose weer toe.

Criminaliteit

Na de teloorgang van de Sovjet-Unie nam de criminaliteit sterk toe in Rusland en daarmee het gevoel van onveiligheid onder de Russen. Het aantal moorden schoot in de jaren negentig omhoog en het niveau blijft, ondanks een daling, tot de hoogste ter wereld behoren.

De chaotische komst van de markteconomie was een eldorado voor criminelen.

Verkiezingen

In de Sovjet-Unie was stemmen een formaliteit. Er was alleen de almachtige Communistische Partij. Het nieuwe Rusland kreeg een meerpartijenstelsel, waarin honderden partijen dongen naar de kiezersgunst. Aan die wildgroei is een einde gekomen. Tegenwoordig zijn er vier parlementaire partijen, maar er is geen echte concurrentie meer. Verkiezingen lijken weer steeds meer op het Sovjetritueel dat ze ooit waren.

Vervoer

In de Sovjet-Unie waren trein- en vliegtickets goedkoop en kon vrijwel iedereen het zich veroorloven het onmetelijke land te bereizen. Nu verschillen de prijzen nauwelijks van die in Europa en kunnen de meeste Russen zich dat niet meer permitteren. Over de weg blijft ook lastig, want Ruslands slechte wegen waren altijd al berucht. Daaraan is, enkele grote steden uitgezonderd, weinig veranderd.

Winkels

De enorme uitbreiding van het winkelassortiment is een van de meest dramatische veranderingen in het straatbeeld sinds het einde van de Sovjet-Unie. Vroeger was het aanbod schraal en eentonig. Lange rijen wachtenden waren een iconisch beeld van de Sovjettijd. Nu is er geen schaarste meer en wedijveren pompeuze winkelcentra om de gunsten van de klant.

Reizen

Sovjetburgers konden niet zomaar naar het buitenland als ze dat wilden. Om het controleren te vergemakkelijken had ieder burger twee paspoorten, een voor binnenlands gebruik en een reispaspoort. De reisbeperkingen zijn afgeschaft, maar de dubbele paspoorten zijn gebleven. Veel Russen hebben ook nu nog geen reispaspoort. Hooguit een kwart is weleens in het buitenland geweest.

Vrijheid van demonstratie

Demonstreren was riskant in de Sovjet-Unie. Dat veranderde eind jaren tachtig, toen steeds meer mensen de straat op gingen om te demonstreren voor meer vrijheid. De angst voor represailles verdween. De afgelopen jaren is die angst weer teruggekeerd. Veel Russen bedenken zich wel twee keer voor ze meedoen aan een protestdemonstratie, want dat kan vérstrekkende gevolgen hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden