De soldaat en zijn vriend, de deserteur

Duitse schrijver schetst in autobiografisch getinte roman de trauma's van een frontsoldaat

Duitse oorlogsromans staan binnen ons taalgebied volop in de belangstelling. Onlangs werd in dit katern Heinz Reins 'De slag om Berlijn' lovend besproken, Hans Fallada's 'Een waanzinnig begin' maakte al eerder furore. Nu verschijnt 'Sterven in de lente' van de Berlijnse auteur Ralf Rothmann (1953), de vorig jaar in Duitsland verschenen roman die zich net als de klassiekers van Rein en Fallada in de laatste fase van het Hitler-regime afspeelt.

Rothmann vertelt over twee zeventienjarige Duitse jongens, Walter Urban en Friedrich ('Fiete') Caroli, die in 1945 als melkknecht op het platteland in het noorden van Duitsland te werk zijn gesteld. De eenvoudige Walter is afkomstig uit het Ruhrgebied, zijn vriend Fiete uit Hamburg, waar zijn ouders (zijn vader was arts) bij luchtaanvallen zijn omgekomen. Nu, vlak voor de Duitse capitulatie, worden ze onder dwang gerekruteerd en naar het front in Hongarije gestuurd.

Walter lijkt beter bestand tegen de oorlogsgruwelen dan zijn zachtaardige vriend en poëzieliefhebber Fiete, die deserteert en ter dood wordt veroordeeld. Hoewel Walter er alles aan doet om zijn vriend te redden en zelfs aanbiedt om met hem te ruilen, ontkomt Fiete niet aan zijn lot. Sterker nog: Walter wordt door een cynische officier gedwongen om zich aan te sluiten bij het vuurpeloton: "U en uw kamergenoten gaan hem morgenochtend fusilleren."

'Sterven in de lente' overschrijdt niet zelden de grenzen van wat draaglijk is. Executies (sommige Duitse recensenten moesten aan de schilderijen van Goya denken), lijken die aan stroppen bungelen, het gerochel in de lazaretten of eenarmige tankbestuurders: wat oorlogsgruwelen betreft is Rothmann bepaald geen vrek. Gelukkig staan er als contrast ook diverse gevoelige passages in deze roman, bijvoorbeeld de brieven die Walter aan het front ontvangt van zijn twaalfjarige zus Leni. En als Rothmann de aandacht vestigt op het landschap, op de buizerds en konijnen, of als hij uitweidt over drachtige koeien, kun je deze passages lezen als een protest tegen het oorlogsgeweld of als een vredesdemonstratie.

Het lange middengedeelte van de roman speelt zich af aan het Hongaarse front. Uit de proloog en de epiloog blijkt dat Walter de vader van de verteller-schrijver Rothmann is. Walter werkte na de oorlog als mijnwerker in het Roergebied, hij stierf vrijwel doof in 1987 op zestigjarige leeftijd. Hij was een eenzame zwaarmoedige alcoholicus, maar ook een knappe man (een 'elegante arbeider') die niet graag over het verleden sprak en al helemaal niet over de laatste oorlogsweken. Op zijn sterfbed schenkt de verteller hem een schetsblok met het verzoek iets over het verleden op te schrijven. Even later geeft Walter hem het schetsblok terug met niet meer dan enkele trefwoorden, en voegt er aan toe: "Jij bent de schrijver."

Rothmann heeft met 'Sterven in de lente' het verhaal verteld dat zijn vader niet kon of wilde vertellen, maar dat hem levenslang als de spreekwoordelijke molensteen om de hals heeft gehangen. Liever had ik in plaats van de uitvoerige, al te uitvoerige realistische oorlogsdetails iets meer over de vader-zoonverhouding gelezen. Maar je kunt het zwijgen hierover ook als het eigenlijke thema van deze roman opvatten. In het milieu van Walter werd over gevoelens niet graag gesproken, laat staan over schuld.

Tussen de regels door blijkt dat Walter een product is van zijn opvoeding. Zijn vader, die eveneens aan de oorlog in Hongarije deelneemt en daar omkomt , was ook al alcoholicus en neigde naar geweld. "Geen voorbeeld voor me", zegt Walter ergens. In Hongarije gaat Walter tijdens een verlof op zoek naar het graf van zijn vader, zoals de verteller op de laatste bladzijden het graf van Walter in het Ruhrgebied opzoekt.

Het motto van 'Sterven in de lente', ontleend aan het bijbeloek Ezechiël, is veelbetekenend: "De vaders hebben onrijpe druiven gegeten, en de tanden der kinderen zijn stomp geworden."

Ralf Rothmann: Sterven in de lente Vert. Wil Hansen De Arbeiderspers; 192 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden