De soep is minder heet

20000 doden en 40000 nieuwe gevallen van suikerziekte, hart- en vaatziekten en kanker. Dat zijn volgens het gisteren gepubliceerde RIVM-rapport 'Ons eten gemeten' de gevolgen van ongezond en te veel eten. Maar zo heet wordt de soep niet gegeten.

De ober in het restaurant buigt zich voorover en fluistert in uw oor dat u geen toetje meer mag. Voorafje, hoofdgerecht en wijn hebben ervoor gezorgd dat u uw normaalportie van 1200 kilocalorieën al binnen hebt.

De ijssalon, waar u vervolgens heen gaat, is gesloten. Om het aanbod te beperken zijn ze nog maar twee uur per dag geopend. Langs het tankstation hoeft u ook niet te rijden, want daar verkopen ze alleen nog maar appels en bruine boterhammen.

Absurd? Inderdaad, maar als het aan de onderzoekers van het RIVM ligt komt die toekomst dichtbij. In het rapport 'Ons eten gemeten' stellen ze dat overgewicht en ongezonde voeding vooral worden veroorzaakt door het overvloedig aanwezige voedselaanbod en sociale druk. De overheid zou voorwaarden voor een gezonde voeding moeten afdwingen.

Dus geen reclame meer voor ongezonde producten (patat, cola, chips, ijs) en het aan banden leggen van de verkoop van die producten in winkels en school- en sportkantines. Ook moeten bedrijven meer voedingsmiddelen produceren die passen in een gezond voedingspatroon. Voorlopig in overleg, maar als mensen ongezond blijven eten, moeten wettelijke maatregelen niet worden uitgesloten.

Het klinkt natuurlijk erg: 20000 doden per jaar, waarvan 13000 door een ongunstige samenstelling van de voeding (teveel verkeerde vetten, te weinig groenten, fruit en vis) en 7000 door overgewicht. Daar zijn echter kanttekeningen bij te maken. In het rapport zelf wordt gesteld dat beide getallen niet zomaar bij elkaar mogen worden opgeteld, omdat er overlap is: mensen die te dik zijn, eten vaak ook ongezond. Hoe groot die overlap is, weet het RIVM niet.

Een tweede nuancering is dat het aantal van 20000 doden per jaar met eenderde vermindert als je rekening houdt met het feit dat mensen niet meteen sterven als de diagnose suikerziekte of hart- en vaatziekte wordt gesteld. Geen 20000 maar 14000 per jaar. Desgevraagd zegt prof.dr.ir. Daan Kromhout, een van de opstellers van het rapport, dat de laatste schatting een reëler beeld geeft van de werkelijkheid. Kromhout geeft de gevolgen voor de gezondheid liever aan in gederfde levensjaren. Dat zijn er gemiddeld 1,2 door ongezonde voeding en 0,8 door overgewicht.

Het RIVM komt tot zijn schattingen op basis van zogeheten relatieve risico's. Zeg maar, de kans dat iemand die te veel verkeerde (= verzadigde) vetzuren consumeert en te weinig groente, een hartaanval of een beroerte krijgt. Die relatieve risico's zijn gebaseerd op onderzoek, waarbij grote groepen mensen worden gevolgd over een groot aantal jaren. Gekeken wordt wat en hoeveel ze eten, en dat wordt vervolgens gerelateerd aan ziekte en doodsoorzaak. Zulke onderzoeken leveren krantenkoppen op als 'Te weinig fruit geeft twintig procent meer kans op een hartaanval', maar statistici lopen minder hard van stapel.

Het Nationaal Kanker Instituut van de VS stelt bijvoorbeeld dat een relatief risico van minder dan 100 procent verwaarloosbaar is wegens de rol van het toeval, de tekortkomingen van de statistische methoden en vooral vanwege het feit dat andere factoren een rol spelen. Erfelijkheid bijvoorbeeld of gebrek aan beweging. De relatieve risico's waarop het RIVM zich baseert zijn bijna allemaal lager dan die 100 procent. Die zijn niet verwaarloosbaar, maar spijkerhard zijn ze ook niet.

Grote zorgen maken de onderzoekers zich over het groeiend aantal Nederlanders met overgewicht. De maat voor overgewicht is de 'Body Mass Index' (BMI), de uitkomst van het gewicht gedeeld door het kwadraat van de lengte. Een man van een lengte van 1,75 meter en een gewicht van 80 kilo heeft een BMI van 26. Het 'ideale' gewicht komt overeen met een BMI tussen 18,5 en 25. Bij een BMI van meer dan 25 is sprake van overgewicht en bij meer dan 30 is sprake van ernstig overgewicht. De helft van de Nederlandse volwassenen heeft een BMI van 25 of meer, terwijl tien procent een BMI heeft van 30 of meer. Volgens de 'realistische' schatting in het RIVM-onderzoek leidt overgewicht tot 4000 doden per jaar en een daling van de gemiddelde levensverwachting met negen maanden, vanwege ouderdomsdiabetes en hart- en vaatziekten.

De relatie tussen overgewicht en gezondheid is echter een stuk ingewikkelder dan het rapport suggereert. Er blijkt bijvoorbeeld nauwelijks verband te bestaan tussen matig overgewicht en voortijdige sterfte. Zelfs bij mensen met ernstig overgewicht blijkt dat verband te verdwijnen als ze regelmatig bewegen, dat wil zeggen vijf keer per week een halfuur stevig wandelen. In combinatie met een gevarieerd menu blijken hun vooruitzichten op een gezonde oude dag zelfs beter te zijn dan die van mensen met een 'ideaal' gewicht, die weinig of niet bewegen. Vermoedelijk is zowel overgewicht als ouderdomsdiabetes het resultaat van een verstoring van de hormoonhuishouding. Niet alleen van insuline, maar ook van hormonen die het hongergevoel beïnvloeden, zoals leptine.

Toch pleiten de onderzoekers van het RIVM voor een verlaging van de gemiddelde BMI met 1 punt, hetgeen overeenkomt met drie kilo afvallen. De afgelopen vijftig jaar hebben echter laten zien dat pogingen om af te vallen nauwelijks effect hebben.

Al met al lijkt er weinig aanleiding om te veronderstellen dat de Nederlanders zich smoren in hun eigen vet. Tegenover een negatieve ontwikkeling, zoals de geringe consumptie van groenten en fruit onder jongeren, staan ook positieve ontwikkelingen. Het aanbod van light-producten heeft ertoe geleid dat de hoeveelheid verzadigd vet in de voeding met enkele procenten is verminderd. Overgewicht is een probleem, maar, zo laten de cijfers zien, nog geen catastrofe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden