De snelste formatie duurde een maand

Mark Rutte wil voor 1 juli een nieuw kabinet rond hebben. Dat zou een nieuw Nederlands record zijn.

In vijf dagen tijd timmerden David Cameron en Nick Clegg in Groot-Brittannië, normaal gesproken toch geen land van coalities, een kabinet in elkaar. Het inspireerde leeftijdgenoot Mark Rutte tot een oproep om ook in Nederland niet te dralen. Een week of drie zou toch voldoende moeten zijn om in deze economisch barre tijden werkbare afspraken te maken.

Maar Nederland is een land van polderen. Voor formeren nemen politici de tijd. Als honden draaien partijen om elkaar heen, ruiken ze aan elkaars achterste, laten ze dreigend hun tanden zien en blaffen wat. Als dat ritueel een beetje soepel verloopt, kan er een regeerakkoord uitrollen. Drie maanden is dat geval een reëlere inschatting dan drie weken.

Het Nederlands record snel formeren werd gevestigd na de Tweede Kamerverkiezingen van 7 juli 1948. Prinses Juliana droeg daar niet per se aan bij. Ze was regentes sinds haar moeder in mei, moe van vijftig jaar regeren, was teruggetreden en een definitieve troonsafstand had aangekondigd. De aanstaande koningin begon pas een paar dagen na de stembusgang met het consulteren van politici en het duurde tot 13 juli voordat demissionair premier Louis Beel (KVP) een formatieopdracht kreeg.

Politieke aardverschuivingen zoals tegenwoordig waren in die jaren ondenkbaar. Het bleef bij her en der wat zeteltjes winst en verlies. Beels KVP bleef in 1948 stabiel met 32 zetels (de Tweede Kamer telde er nog maar honderd). De PvdA, regeringspartner in de voorgaande jaren, verloor twee zetels (van 29 naar 27).

De verkiezingen werden gehouden vanwege een grondwetswijziging. Belangrijkste punt daarbij was het opnemen van de mogelijkheid van een soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië. De problemen rond de opstandige in kolonie in de Oost speelden in de zomer van 1948 nog volop. Om die reden wilde formateur Beel een kabinet met een bredere basis. In de VVD en de protestants-christelijke CHU zag hij goede nieuwe partners. Beel probeerde zo ook de sociaal-democraten weg te houden van voor de Indië-kwestie cruciale ministeries als buitenlandse zaken en overzeese gebiedsdelen. De bredere basis zou bovendien kunnen helpen om de sociaal-economische hervormingsdrift van de PvdA wat te temperen.

Die partij zag wat er gebeurde en zette de hakken in het zand. Beel moest tot twee keer toe zijn formatieopdracht teruggeven, de laatste keer op 29 juli. Dat zijn partijgenoot Josef van Schaik daarna wel snel slaagde, had te maken met een genereus gebaar van de KVP als grootste partij. PvdA-leider Willem Drees kreeg het premierschap aangeboden. Op 7 augustus werden de ministers beëdigd.

Bijna dertig jaar later waren de rollen omgedraaid. Het prille CDA (49 zetels) zat aan tafel met de PvdA, die nog enigszins dronken was van de eclatante verkiezingszege (van 43 naar 53 zetels). Maar het tweede kabinet-Den Uyl kwam er nooit. Onverenigbaarheid van karakters, het meerderwaardigheidscomplex van de PvdA, de vrees van een groot deel van het CDA voor bedilzucht van de sociaal-democraten en eindeloos gesteggel over de poppetjes waren daar debet aan.

Daarna kwam het tot onderhandelingen tussen CDA en VVD. Dries van Agt en Hans Wiegel konden het uitstekend met elkaar vinden. De beroemde foto van het gezamenlijke etentje in Le Bistroquet getuigde daarvan. Toen vanuit het CDA honderd wijzigingsvoorstellen op een concept-regeerakkoord kwamen, zei Wiegel: „Zeventien van de honderd amendementen zijn voor de VVD onaanvaardbaar en we gaan nu kijken welke dat zijn.”

Van Agt suggereerde later dat hij met de VVD-leider uit nood was gaan kaarten, omdat de buitenwereld en de eigen partij ook weer niet het idee moesten krijgen dat het te soepel liep.

Op 28 december 1977 stond koningin Juliana op het bordes geflankeerd door Van Agt en Wiegel. Mede door de slepende discussies over een tweede kabinet-Den Uyl had de formatie 208 dagen geduurd, een nationaal traagheidsrecord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden