De smartphone als wapen

Filmpjes van omstanders dwingen autoriteiten tot openheid, maar de context van de beelden blijft vaak onzichtbaar. Beeld anp
Filmpjes van omstanders dwingen autoriteiten tot openheid, maar de context van de beelden blijft vaak onzichtbaar.Beeld anp

Het wapen is maar enkele millimeters dik, toch is het ongekend krachtig: de smartphone. Zie de zaak-Henriquez. Hij zou in de bus naar het ziekenhuis onwel zijn geworden - een bericht dat het Openbaar Ministerie (OM) al snel introk. Uit filmpjes van omstanders, rap verspreid via sociale media, bleek dat hij al bewusteloos was toen hij de bus in werd getild.

En zou het OM zonder die filmpjes ook zo'n haast hebben gemaakt met het sectieonderzoek? Bob Hoogenboom denkt van niet. "De filmpjes dwongen de autoriteiten tot openheid", zegt de hoogleraar Politiestudies en Veiligheidsvraagstukken aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. "Dat vind ik in de eerste plaats een zegen. De mobiel werkt disciplinerend. Een agent die weet dat er duizenden ogen op hem gericht zijn, handelt zorgvuldiger."

Sinan Çankaya ziet er dagelijks de vruchten van. Hij doet onderzoek naar politieoptreden en traint allochtone jongeren in een goede omgang met de politie: "Jongeren vertellen vaak dat agenten zich anders gedragen als ze gefilmd worden. Een filmpje kan cruciaal bewijsmateriaal zijn."

null Beeld Bob Hoogenboom
Beeld Bob Hoogenboom

Frustratie
Maar de stijgende macht van de smartphone heeft ook bedenkelijke kanten. Zie weer de zaak-Henriquez. Op de filmpjes is niet te zien wat er aan de arrestatie voorafging en hoe legitiem het politiegeweld dus was. Vijf agenten op één Arubaan, dát blijft hangen. Tot frustratie van agenten, zegt Wilma Noordergraaf van de Politievakbond ACP. "Het gebeurt niet zelden dat filmpjes die mensen maken van politieoptreden een onvolledig beeld geven. Ze zijn uit de context gerukt. Maar ze bepalen wel de publieke opinie."

Dat gevaar ziet ook Hoogenboom. Berucht is een filmpje uit 2012 van een Rotterdamse agente die een dronken man schopt. Later bleek de zaak genuanceerder, de man had zich ook verzet. "Toch was het beeld: agent schopt weerloze man", zegt hij. "Zonder context ondermijnen dit soort beelden het draagvlak van de politie in de samenleving."

Ondertussen kan Hoogenboom slecht tegen agenten die 'krokodillentranen' huilen als ze gefilmd worden. "Of je die openbaarheid nu prettig vind of niet, dit is gewoon je vak. Er is maar één manier om daarmee om te gaan: professioneel handelen."

Noordergraaf: "Krokodillentranen? Daar gaat het helemaal niet om. Begrijp me goed: vaak is de politie juist heel blij met filmende omstanders. Dat kan enorm helpen bij het onderzoek. Bovendien zijn we helemaal niet tegen transparantie. De politie is best wat gewend, agenten weten dat ze in een glazen huis opereren. In die tijd leven we nu eenmaal. Maar het moet niet zo zijn dat collega's via sociale media bedreigd worden. Dat is volkomen onacceptabel."

Twitter als volkstribunaal
Want dat is het tweede gevaar: eigenrichting. De agenten die Henriquez arresteerden, krijgen veel bedreigingen. Een 27-jarige man in Den Haag is in dit verband al opgepakt. Er circuleren foto's van de agent die Henriquez in de nekklem hield. Twitter als volkstribunaal.

Wat daarbij niet helpt, zegt hoogleraar Hoogenboom, is dat we in een 'dramacratie' leven: "Opeens wordt dramatiek gecreëerd. Éen foto of filmpje - het zijn flitsen, flarden, maar ze creëren meteen een frame. Bij de zaak-Henriquez riepen velen direct 'racisme!'. Dat was nog maar de vraag."

"Zonder context ondermijnen dit soort beelden het draagvlak van de politie in de samenleving"Beeld anp

Bodycams
Hoogenboom pleit ervoor agenten standaard met 'bodycams' uit te rusten: camera's op hun lichaam die alles registeren. In de VS wordt daarop aangedrongen, ook in Nederland wordt er al mee geëxperimenteerd. Je slaat er twee vliegen in één klap mee, zegt Hoogenboom: "Je controleert ál het politieoptreden, ook als er geen omstanders zijn, én je voorziet filmpjes van context. Dat tempert de macht van de smartphone."

De mobiel confronteert ons ook met onze eigen hypocrisie, zegt Hoogenboom. Dat maakt de zaak-Henriquez volgens hem ook zo confronterend. "De samenleving roept telkens om hard optreden, maar verhult tegelijk zo veel mogelijk het geweldsmonopolie van de politie. De agent als gemeenschapswerker, zo zien we hem graag. We draperen de politie in romantische beelden en vergeten het liefst dat de dreiging met dan wel de uitoefening van geweld de kern van politiewerk uitmaakt. Word wakker, denk ik dan. De politie is geen poedel."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden