Column

De smalle marge maakt de formatie moeizaam

Columnist Hans Goslinga. Beeld Foto: Jörgen Caris

In zijn beroemde essay 'De smalle marge van democratische politiek' omschreef Joop den Uyl de politiek in Nederland als 'een ondoorzichtig bedrijf' en de kabinetsformatie als 'oncontroleerbaar geknutsel van enkelingen'. Dat was in 1970 zo, het is nog steeds zo.

De burgers in dit land kunnen wel stemmen, maar niet kiezen. Sterker nog, na de afdracht van hun stem is het wachten, soms lang wachten, op een ongewisse uitkomst. Geen wonder dus dat het onbehagen en de frustratie hierover een handig voertuig zijn voor het veroveren van macht. Kritiek op het bestel is bij uitstek het breekijzer voor nieuwkomers, zoals D66 liet zien in de tijd van Den Uyl en het Forum voor Democratie nu.

Het is na bijna drie maanden schimmenspel ook wel duidelijk dat het ontkoningen van de formatie niets heeft afgedaan aan de ondoorzichtigheid en oncontroleerbaarheid. Het Geheim van het Noordeinde is, zoals verwacht, domweg getransformeerd in het Geheim van het Binnenhof. Misschien maakt dat de frustratie nog wel groter, omdat een opener en democratischer proces in het vooruitzicht was gesteld als de koning maar eenmaal buitenspel was gezet.

Het punt is dit: aan een aantal wetmatigheden van ons bestel valt niet te ontkomen en het zou beter zijn als politici dat erkenden. Nu voeden zij zelf telkens weer de gedachte dat een betere democratie om de hoek ligt. Drie wetmatigheden op een rij: aan de binnenkamer valt niet te ontkomen, samenwerking is geboden en daarmee het sluiten van compromissen.

Last van de beschaving

Van een gewaardeerde collega mag ik Jacques de Kadt niet meer citeren, maar hij zag het tachtig jaar geleden goed, toen hij de ongemakkelijke poses die dit vraagt van politici met oog voor de smalle marge als 'de last van de beschaving' typeerde. Ik gebruik als bron graag figuren als De Kadt, Cort van der Linden en Den Uyl, omdat zij niet alleen hebben nagedacht over de politiek, maar hun eigen denkbeelden ook in de praktijk hebben beproefd en de grenzen hebben leren kennen. Hoed u voor theoretici die de moeilijkheidsgraad van de politiek onderschatten en voor politici die menen dat de beschaving kan worden beschermd zonder compromissen te sluiten.

In een formatie komen de wetmatigheden van ons bestel, zoals de noodzaak van een zeker pragmatisme, hard in botsing met de politiek als strijd om de macht. Niet het zojuist verkregen mandaat is doorslaggevend voor de uitkomst; wat vooral telt is het toekomstige mandaat. In een formatie gaat het erom een zo sterk mogelijke uitgangspositie te veroveren voor de volgende verkiezingen. De vorming van een regering is dus niks anders dan een verschuiving van de machtsstrijd van de straat naar de binnenkamer.

Het is de vraag of je dit proces bespoedigt en democratischer maakt met de invoering van een gekozen premier. De politieke theoreticus Frank Ankersmit, voormalig hoogleraar, heeft dit idee van de rommelzolder van D66 gehaald en propageerde het deze week in het liberale avondblad als oplossing van de euvelen van ons bestel, voorop de kabinetsformatie. Zijn argumenten: het electoraat krijgt een directe greep op de formatie en slaat daarmee het initiatief uit handen van partijen die toch al op sterven na dood zijn.

Solisme

Het ligt zeker in lijn met de ontaarding van de verkiezingen van de Tweede Kamer in een gevecht om het Torentje in die richting te denken. Ik meen ook dat het winnen van dit gevecht een sterke politieke verplichting meebrengt, meer dan tot nu toe in de formatie voelbaar is geworden, laat staan zichtbaar. Maar een zelfstandig mandaat, een aparte machtspositie, vloekt nog meer met ons meerpartijenbestel, dat tot collegiaal bestuur dwingt, dan de race om het Torentje al doet.

In dit perspectief is het interessant wat een ervaringsdeskundige hierover zei: 'Ben ik de machtigste man van Nederland? Ik blijf dat nuanceren, want de 'machtigste' impliceert dat ik in mijn eentje grote veranderingen teweeg zou kunnen brengen. Het tegendeel is het geval. Solisme wordt afgestraft. En terecht'. Inderdaad, dit waren uitspraken van Rutte vorig najaar in zijn Thorbeckelezing. Hij had geen behoefte aan 'harde macht', zei hij. Het mooie van zijn functie was 'dat je dingen voor elkaar kon krijgen door mensen bij elkaar te brengen en tegenstellingen te overbruggen'.

Rutte maakte hiermee duidelijk dat een gekozen premier niets zou veranderen aan de smalle marge van democratische politiek. Daarmee raakte hij aan de kern: juist omdat die marge zo smal is, krijgt een formatie onvermijdelijk het karakter van een moeizaam gevecht om millimeters. Dat is niet spectaculair, nee. Dit karakter krijgt pas betekenis bij de uitspraak van Den Uyl dat 'verlegging van het beleid met enkele graden uiteindelijk het verschil kan zijn tussen oorlog en vrede'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden