De sloop van de wederopbouw

Het per abuis door Amerikaanse bommenwerpers platgegooide centrum van Nijmegen kreeg na de Tweede Wereldoorlog brede straten waar auto's en bussen alle ruimte hadden en massieve gebouwen voor overheidsdiensten. Voor je plezier kwam je er niet. Vijftig jaar na dato moet een herinrichting winkelen weer leuk maken.

Wethouder Hubert Bruls noch boekhandelaar Piet Hooghof zijn mannen die gauw om woorden verlegen zitten. Ze zijn het roerend eens: met het Mariënburg-project komt Nijmegen ,,op de kaart te staan'' en krijgt de stad een beter imago. Maar gevraagd hoe Nijmegen dan op de kaart wil staan, blijft het even stil.

Bruls proeft een eerder gebruikte slagzin als 'Nijmegen wordt zo mooi, kom maar kijken' om die weer snel terzijde te schuiven. Nijmegenaar Hooghof (,,Ik ben trots op mijn stad'') weet wel dat het iets te maken moet hebben met ,,historie, cultuur, parken, uitgaan, Bourgondische stad'', maar een pakkende slogan wil ook hem niet te binnen schieten.

'De Mariënburg is af', saaier kan het gereedkomen van het prestigieuze woon-, werk-, winkel- en cultuurproject nauwelijks worden aangekondigd. Nijmegen moet er nog aan wennen om zelfbewust naar buiten te treden met het vernieuwde centrum. Die onwennigheid is wel te verklaren, want eigenlijk is het sinds het bombardement van februari 1944 tobben geweest. Het per abuis door Amerikaanse bommenwerpers platgegooide centrum kreeg na de oorlog brede straten waar auto's en bussen alle ruimte hadden en massieve gebouwen voor overheidsdiensten. Voor je plezier kwam je niet in het centrum. Winkelen was leuker in Arnhem of Den Bosch en voor een knappe woning kon je beter terecht in de buitenwijken. Zo kachelde het centrum sociaal en economisch achteruit.

In de jaren tachtig ,,dreigden de seinen op rood te springen'', vertelt wethouder Bruls. ,,Het niveau van het centrum was zo gedaald dat we wel ingrijpende maatregelen moesten nemen. Soms heb je een slechte situatie nodig om tot iets goeds te komen.'' De gemeenteraad nam het Centrum 2000-plan aan om het stadscentrum ingrijpend te vernieuwen Voor bijna een miljard gulden, waarvan het grootste deel afkomstig is van het bedrijfsleven.

Het Mariënburg-project, dat morgen officieel wordt geopend, spreekt zo tot de verbeelding dat het zichzelf wel verkoopt. Alle vijftig winkels zijn op de dag van opening al verhuurd en dat komt volgens projectontwikkelaar ING Vastgoed niet vaak voor. Voor de 74 appartementen boven de winkels (prijzen tussen de drie en zeven ton) stonden kopers in de rij. Het contrast tussen de grijze wederopbouw-architectuur en de bontgekleurde, Italiaans aandoende Marikenstraat is dan ook groot. ,,Je ziet bij wijze van spreken de waslijnen al tussen de huizen hangen'', lacht Piet Hooghof, voorzitter van de ondernemersvereniging Marikenstraat. De meeste eigenaren van de appartementen zullen wel een wasdroger hebben, maar er keert toch iets van de ,,intieme middeleeuwse sfeer'' terug die door het bombardement was verdwenen.

Door gebruik te maken van het natuurlijke hoogteverschil is een compleet nieuwe winkelstraat met twee etages ontstaan. Wethouder Bruls: ,,Mensen konden zich van het project weinig voorstellen tot begin vorig jaar vanaf de Burchtstraat de eerste doorbraak werd gemaakt met het slopen van de bioscoop. Yés, hoorde je toen zeggen, zo wordt het.''

Nu de Marikenstraat en het culturele kwartier af zijn, is het volgens Nijmegenaren ,,alsof het er altijd heeft gestaan''. Voor het eerst is het mogelijk om een rondje door het winkelgebied te lopen in plaats van dezelfde weg terug te moeten lopen. Het is de bedoeling om het circuit nog groter te maken door bij het Arsenaal de doorsteek naar winkelcentrum Molenpoort te maken. Voor de opening morgen zijn alle Nijmeegse Marikens uitgenodigd.

De naam van de nieuwe winkelstraat herinnert aan Mariken van Nieume ghen, de vrouw die zich volgens de middeleeuwse legende tot God bekeerde na in zonde met Moenen de duivel te hebben samengeleefd. ,,Maar het had van mij ook De gebogen straat mogen heten'', zegt Bruls met een blik op de holle en bolle gevels met witte, rode, oranje en grijze bouwstenen. De Mariënburg-kapel is door de sloop van omliggende kantoorgebouwen weer fraai zichtbaar.

Rondom de kapel is het culturele kwartier van de Nijmeegse binnenstad gevestigd in het voormalige politiebureau. De gevels maken de functie van het gebouw zichtbaar: in de 'ladenkast' zit het gemeentearchief, in de 'boekenkast' de bibliotheek en in het open gebouw het Centrum voor werk en inkomen. In het Poortgebouw is cultureel complex LUX ondergebracht met zeven zalen voor film (een fusie van Cinemariënburg en O'42), muziek, debat en theater.

Boekhandel Dekker Van de Vegt heeft ter gelegenheid van de opening een dichtbundel van W. A. M. de Mul over Nijmegen uitgebracht. ,,Waar ooit de nonnen zuchtten/ en na intens gebed de stilte van het klooster bezit nam van de tuin/daar roepen nu de goddeloze kinderen om ijsjes/en zeulen zwangere moeders als bezwete pakezels in een woestijn van steen'', begint het gedicht 'Mariënburg'.

Al voor de officiële opening zit de loop naar en door de Marikenstraat goed in. Mensen hebben een goedgevulde portemonnee en voldoende vrije tijd om te 'funshoppen' en geld uit te geven aan kleding, vrijetijdsartikelen en media. In de Marikenstraat kun je die 'beleving' ondergaan.

Winkeliers in bestaande winkelstraten zijn bang dat het succes van Mariënburg ten koste gaat van hun omzet. Wethouder Bruls (economische zaken) kan zich die angst wel voorstellen, maar ziet het zo'n vaart niet lopen. ,,Uit een enqûte van de Gelderlander blijkt dat mensen voor het centrum als geheel komen en niet alleen voor de Marikenstraat. Het doel van de hele operatie is ook om meer publiek naar het centrum te krijgen.

We zijn daarom al langer bezig om de bestaande winkelstraten in het kernwinkelgebied aantrekkelijker te maken met nieuw straatmeubilair, uniforme bestrating en zelfs kiosken. Dat moet in juni 2001 klaar zijn.''

Bruls weerlegt kritiek op het 'prestigeproject' door te wijzen op het vliegwiel-effect: de vernieuwing stimuleert ondernemers in andere delen van het centrum om zelf ook aan de slag te gaan. Dat rechtvaardigt volgens de wethouder ook de gemeentelijke bijdrage aan het Mariënburg-project (totale kosten 190 miljoen gulden) van ,,toch wel vlot enkele tientallen miljoenen guldens''. En wat voor de ondernemende winkelier geldt, gaat ook op voor de ondernemende overheid. ,,Die hoeft op dit soort projecten niet per se verlies te lijden. Daar hadden we wel op gerekend, maar nu kunnen we al een winst van zeven miljoen gulden verwachten en misschien wel meer.''

De rollen zijn in Nijmegen omgedraaid. Het lelijke eendje is een mooie zwaan aan het worden waar andere wijken van de stad jaloers naar kijken. Tien jaar geleden was het maar de vraag of de investeringen in het centrum lonend zouden zijn, nu is het Mariënburg-project 'sexy'. Bruls: ,,Dit is een nieuw begin, voor een stad als Nijmegen best wel spannend. Het is mooi dat we iets af hebben. We hebben natuurlijk op dit moment het economisch tij flink mee. Maar we moeten bij alle feestvreugde van deze week niet vergeten dat ons nog behoorlijk wat problemen staan te wachten. Het overeind houden van de detailhandel buiten het centrum is een heel lastige opgave. Sommige winkeliers maken al jaren geen winst meer en hebben het echt heel moeilijk. Die kun je als gemeente niet gaan subsidiëren, maar een wijk heeft wel winkelvoorzieningen nodig. Voor het centrum hebben we de projectontwikkelaars voor het uitkiezen, maar in de wijken is dat vele malen lastiger. Daar zal de overheid ook de eerste trap moeten geven om de rest mee te krijgen.''

Twee vrouwen kijken door de ruit naar binnen bij Dekker Van de Vegt aan de Marikenstraat, voorheen gevestigd aan Plein '44. ,,Moet je eens kijken hoe groot het is; de zaak loopt helemaal tot achter door.'' Zodra de winkeldeur open gaat, lopen de klanten gestaag binnen. Directeur Hooghof ziet het vanuit de ca fetaria achterin de boekwinkel (,,Dat idee heb ik uit Amerika overgenomen'') vergenoegd aan.

Bij de start van het Mariënburg-project was er scepsis en wantrouwen. ,,Wordt het wel wat, vroegen kritische ondernemers. Nu hebben sommigen spijt als haren op hun hoofd dat ze de stap niet hebben gezet. En ze zijn verbaasd dat zo'n groot project in Nijmegen mogelijk is. Wat mij betreft is dit de beste beslissing die de gemeenteraad na de oorlog genomen heeft.''

De Raad voor de Journalistiek beraadt zich op zijn toekomst, nu steeds meer media kritiek hebben op zijn functioneren en het beklagorgaan zelfs de rug toekeren. Moeten klagende burgers voortaan naar de rechter?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden