De slogan 'Zuid-Afrika voor iedereen' slaat niet aan

Brandon Pretorius in Magaleni. Naast hem met het groene shirt: Mathew Harman. Beeld Bram Lammers

Zuid-Afrika gaat woensdag naar de stembus. Het ANC zal opnieuw winnen. Oppositiepartij DA heeft in het extreem ongelijke land moeite haar boodschap van eenheid over te brengen. Zo ook in Brakpan. 'Ze zeggen dat ze op me gaan stemmen, maar doen dat niet.'

Alles aan Brandon Pretorius (26) is blauw, de kleur van zijn partij Democratic Alliance: blauw DA-vissershoedje, blauw DA-T-shirt boven zijn korte broek en bergschoenen. Ja, zelfs zijn terreinwagen is blauw. Bij aankomst in sloppenwijk Magaleni, gebouwd bovenop een uitgeputte mijn even buiten het Zuid-Afrikaanse stadje Brakpan, zit die auto echter volledig onder de modder. De plassen op de zandweg ernaartoe waren diep. De route leidde rond een mijndump, een stortplaats van zand dat ooit werd opgegraven in een zoektocht naar goud, en langs een stuk braakliggend terrein dat was afgezet met ijzeren hekken en prikkeldraad.

Zodra Pretorius zijn auto uitstapt, staat er een cirkel boze bewoners om hem heen. Een spervuur aan vragen komt op hem af. Waarom verbetert de situatie in Magaleni nou nooit eens? Hij, Brandon, is toch Brakpans raadslid binnen de overkoepelende gemeente Ekurhuleni? Waarom zorgt hij er dan niet voor dat de gemeente er eindelijk eens stenen huizen bouwt? "Ik heb heel mijn hele leven nog nooit elektriciteit gehad", klaagt William Harman (62). "En ook nooit een eigen toilet of kraan."

Dixietoiletten

Pretorius laat de woede kalm over zich heen komen. Hij heeft zijn vissershoedje afgedaan, hoewel de zon de bleke huid rond zijn kortgeknipte haar lijkt te roosteren. Hij frunnikt aan zijn sik. "Ik doe mijn best", probeert hij. "Ik heb er toch onlangs nog voor gezorgd dat jullie eindelijk wc's kregen?" Hij wijst op de blauwe dixietoiletten tussen de hutjes van afvalhout en golfplaat. Er klinkt wat instemmend gemurmel. "Ja oké, dat klopt", geeft Mathew Harman (32) toe, de zoon van William. "Voor die tijd moesten we onze behoefte doen in de bosjes." Toch is meteen daarna de boosheid weer terug. "Maar die wc's zijn ook echt het enige wat hier de afgelopen twintig jaar is verbeterd."

Beginnend buikje

Pretorius weet dat er in Magaleni belangrijke stemmen te winnen zijn voor de DA bij de parlementsverkiezingen in Zuid-Afrika op 8 mei. Campagnevoeren is iets dat buiten de grote steden vooral lokale partijpolitici zoals hij moeten doen. De nationale partijleiders hebben geen tijd om elk dorp en elke wijk aan te doen. "Brandon, we beloven je op de DA te stemmen als jij ons leven beter maakt", drukt Ronald Mokhabuki (50) hem op het hart. Hij grijnst terwijl hij op het beginnende buikje van Pretorius wijst. "Want zo'n goed leven als jij hebt, willen wij ook wel."

Pretorius stompt de man vriendschappelijk op zijn schouder. Hij kent hem goed. Hij huurt Mokhabuki in om de dixietoiletten in Magaleni schoon te maken. "Ik doe wat ik kan, maar ik kan jullie niets beloven." Pretorius legt nog maar een keer uit dat het ANC een meerderheid heeft in de gemeenteraad, de provincie én het nationale parlement. "Wat ik als DA-raadslid voor jullie kan doen, is daardoor beperkt", verontschuldigt hij zich. "Jullie moeten niet boos zijn op mij of de DA, maar op het ANC."

Terug naar de apartheid

Hij is jong, maar Pretorius heeft na drie jaar als raadslid wel het gevoel dat mensen in zijn kiesdistrict hem serieus nemen. Toch beseft hij ook dat zijn bezoek aan Magaleni uiteindelijk weinig extra stemmen zal opleveren. "Veel zwarte Zuid-Afrikanen denken dat de DA Zuid-Afrika wil laten terugkeren naar de apartheid", zegt hij als de cirkel van boze bewoners om hem heen even lijkt opgelost. "Ze zeggen nu wel dat zij DA gaan stemmen en dat ze het hebben gehad met het ANC, maar in werkelijkheid brengen de meeste van hen op 8 mei helemaal geen stem uit. En de meerderheid van degenen die dat wel doen, kiest uiteindelijk alsnog gewoon weer voor het ANC."

Landelijk lijkt de situatie niet anders. In de meest recente peiling van onderzoeksbureau Ipsos blijft regeringspartij ANC met 61 procent van de stemmen redelijk stabiel. De linksradicale partij Economic Freedom Fighters (EFF) stijgt van 6 naar 11 procent. Maar de DA, de grootste oppositiepartij, staat op 3 procentpunten verlies: van 22 naar 19 procent. Zelfs als dit percentage 5 procentpunten te laag is, zoals de DA stellig beweert, profiteert de partij dus nog altijd nauwelijks van het feit dat het ANC Zuid-Afrika al jaren in economische malaise stort en het ene corruptieschandaal op het andere stapelt.

Dat komt vooral doordat de DA weinig ideologische keuzes maakt. Ze wil alle bevolkingsgroepen te vriend houden. Daardoor blijven haar plannen vaag. "Een Zuid-Afrika voor iedereen", luidt een van haar belangrijkste verkiezingsslogans. Ze slaat matig aan in een land dat vooral de laatste jaren sterk polariseerde. Zuid-Afrika is economisch het meest ongelijke land ter wereld. En die ongelijkheid tekent zich ook 25 jaar na de apartheid nog altijd grotendeels af langs raciale lijnen. Witte Zuid-Afrikanen zijn gemiddeld ruim vijf keer rijker dan zwarte landgenoten.

In 2015 en 2016 gaven zwarte jongeren via de #RhodesMustFall- en #FeesMustFall-protesten voor het eerst massaal uiting aan hun woede over die aanhoudende zwarte achterstelling. Deels als reactie daarop groeit echter ook de aanhang van witte lobbygroepen als AfriForum als kool. De kloof tussen wit en zwart en tussen arm en rijk werd dieper. Brakpan toont duidelijk hoe diep én smal die kloof is. Het is namelijk een plek waar de veelal conservatieve witte Afrikaners zeer dicht op de zwarte armoede wonen. De helft van Brakpans circa 73.000 inwoners is wit, de andere helft zwart.

Anti-ANC-strategie

De DA probeert een gematigde, verbindende stem te zijn tussen die verschillende bevolkingsgroepen. Dat lukte vrij aardig toen Jacob Zuma nog president was. De DA presenteerde zich als ultieme tegenhanger van die corrupte ANC-leider. Dat sloeg aan onder alle bevolkingsgroepen, doordat Zuma in alle lagen van de bevolking werd verfoeid. Maar sinds Cyril Ramaphosa Zuma vorig jaar opvolgde, werkt de anti-ANC-strategie van de DA niet meer. Ramaphosa is populair en staat symbool voor nieuwe hoop. Hij belooft bovendien de corruptie aan te pakken.

"EFF en ANC hebben het ook gewoon makkelijker dan wij", vertelt Pretorius. "Zij hoeven zich in hun verkiezingscampagne alleen druk te maken om de belangen van zwarte Zuid-Afrikanen. De rest van de kiezers proberen zij toch niet voor zich te winnen. De DA is de enige partij die er voor iedereen wil zijn. Dat vereist nuance. Maar juist daardoor verliezen we aan beide zijden van het spectrum aanhang." Hij merkt dat ook in Brakpan. "Sommige mensen binnen de witte Afrikaner gemeenschap noemen mij een 'volksverrader', terwijl veel zwarte kiezers de DA juist puur zien als witte partij."

Gloria Sintu flyert in Brakpan. Beeld Bram Lammers

Politieke verandering

De zelf zwarte Gloria Sintu (52) heeft vooral last van dat zwarte wantrouwen ten opzichte van de DA. Ze staat een uur voordat Pretorius naar Magaleni vertrekt samen met hem DA-folders uit te delen voor supermarkt Pick 'n Pay in Brakpan. "Ik durf zwarte mensen nauwelijks aan te spreken", bekent ze. "Die beginnen vaak direct ruzie te maken. Gelukkig staan we vandaag bij een supermarkt waar vooral witte mensen boodschappen doen. Bij de goedkopere Shoprite verderop zou ik niet durven flyeren. Terwijl ik toch niets verkeerd doe, ik wil gewoon politieke verandering."

Shoprite is de supermarkt waar mensen als Mathew Harman hun boodschappen doen. Hij wijst in Magaleni zijn krot aan. Hij heeft een halveliterfles bier in zijn hand, maar oogt nuchter. Doordeweeks werkt hij in een cementfabriek, vertelt hij. Tijdelijk. Al zijn baantjes zijn altijd tijdelijk. "Kom even mee, Brandon", dringt hij aan. "Ik wil je wat laten zien. Iets dat jij nu toch echt een keer voor ons moet oplossen." Harman loopt richting de mijndump. Hij gaat niet stemmen bij de verkiezingen, vertelt hij. "Het ANC heeft ons te vaak teleurgesteld. Maar ik weet ook niet wat ik van de DA moet verwachten. En de EFF? Ach, die partij zegt al helemaal nooit iets zinnigs."

Hij houdt zijn pas in aan de rand van de sloppenwijk. "Ik neem Brandon niets kwalijk, hij is nog nieuw en doet zijn best. Maar weet je wat het probleem is met de politiek in Zuid-Afrika? Partijen wijzen hier alleen maar met de beschuldigende vinger naar elkaar. Brandon zojuist ook: moeten we weer boos zijn op het ANC, niet op hem. Op de radio gaat het net zo. Dan zegt de DA: het ANC is de oorzaak alle corruptie. Dat zal zo zijn. Maar ik wil daarna van de DA horen hoe zij die corruptie wil gaan oplossen. Dat zegt de partij er nooit bij."

Duiveltje

Harman heeft een punt. Ook op de flyers die Gloria Sintu uitdeelde in het centrum Brakpan stond slechts in koeieletters: "Stop het ANC en de EFF". De plannen van de DA stonden nergens uitgelegd. De naam of afbeelding van DA-partijleider Mmusi Maimane was nergens te vinden. Wel een tekening van president Ramaphosa en Julius Malema, de voorman van de anti-witte en linkse EFF: Malema stond als duiveltje afgebeeld dat ANC-president Ramaphosa iets in zijn oor fluisterde.

Verkracht

Aan het begin van een smal wandelpad aan de rand van Magaleni houdt Harman stil. Het pad snijdt via de linkerkant van de mijndump de autoroute naar Brakpan rechtsom stevig af. "Dit paadje nemen wij elke dag als we naar de stad moeten om boodschappen te doen", legt hij uit. "Ja, elke dag, want we hebben geen elektriciteit en dus geen koelkasten. Maar als het donker wordt, is dit donkere pad levensgevaarlijk. Er hangen criminelen rond. Mijn zus is hier een tijdje geleden nog door een groep van vier mannen verkracht."

Hij kijkt Pretorius aan. "Het probleem is dat een projectontwikkelaar aan de beter verlichte kant van de mijndump recent zijn braakliggende grond heeft afgezet met een hek en prikkeldraad. Dat heb je vast wel gezien toen je kwam aanrijden? Daardoor is de veiliger route nóg weer een stuk langer geworden. Te lang om te lopen. Daar moet iets aan worden gedaan, Brandon. Dit is een gevaarlijke situatie. Voor onze vrouwen. En wat te denken van de kinderen?"

Brandon Pretorius knikt peinzend. Hij kan niets beloven, maar hij gaat zijn uiterste best doen.

De verwachting: Het ANC behaalt opnieuw een meerderheid

Het ANC lijkt ook deze verkiezingen opnieuw eenvoudig te winnen Het ANC regeert Zuid-Afrika al sinds 1994 onafgebroken. Op 8 mei lijkt de regeringspartij bij de parlementsverkiezingen opnieuw een meerderheid van de stemmen te krijgen. Even zag het er de afgelopen jaren naar uit dat het ANC het lastig zou krijgen. De corrupte en impopulaire president Jacob Zuma trok de partij het ravijn in. Bij gemeenteraadsverkiezingen in 2016 kwam het ANC onder meer in steden als Johannesburg, Pretoria en Port Elizabeth onder de 50 procent uit. In Kaapstad gebeurde dat eerder al. Maar nadat de nieuwe partijleider Cyril Ramaphosa vorig jaar Zuma dwong af te treden, zit het ANC weer in de lift. Ramaphosa begon ooit als vakbondsleider, speelde een belangrijke rol bij de afschaffing van de apartheid, was een vertrouweling van Nelson Mandela en werd na 1994 steenrijk in het Zuid-Afrikaanse bedrijfsleven. In 2012 keerde hij terug naar de politiek. Vanaf 2014 was hij eerst 3,5 jaar vicepresident, voordat hij Zuma begin 2018 opvolgde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden