Déjà vu

De Sint-Janskathedraal in Den Bosch moest het tien jaar zonder dak doen na de brand van 1584

Sint-Janskathedraal, Den Bosch Beeld Johan Bakker, Creative Commons

Al tijdens de bouw bedreigden meerdere stadsbranden de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. De kerk kwam er steeds redelijk ongeschonden vanaf. 

Rond 1530 was het werk klaar. Aanvankelijk werd gedacht aan een godshuis in romaanse stijl. Maar na zo’n drie eeuwen bouwen stond in het hart van de Brabantse stad een ontzagwekkend gotische kerk. Vanaf 1559 werd die verheven tot kathedraal van het bisdom.

Heel lang konden de Bosschenaren er niet van genieten. In augustus en oktober 1566 hielden beeldenstormers huis in de Sint-Jan, de tweede keer nog verwoestender dan de eerste. De late avond van 25 juli 1584 en de daaropvolgende nacht moeten veel inwoners van de stad soortgelijke gevoelens hebben gehad als de Parijzenaars afgelopen maanden. Vlammen sloegen uit de Sint-Jan. De middentoren bovenop de kruising van transept en middenschip brandde als een fakkel.

Straf van God

Sommige protestanten zagen het als een straf van God. Overdag hadden gelovigen in de kerk het ‘Te deum laudamus’ (Wij loven U, o God) gezongen als dank voor de moord op Willem van Oranje twee weken eerder.

De brand van die avond was het gevolg van een blikseminslag. Vanuit de middentoren vielen vonken neer op het dak en na verloop van tijd bereikte het vuur ook de westelijke toren van de kerk, waar zelfs het brons van de klokken smolt. Een groot orgel aan de oostkant ging eveneens in vlammen op.

Geschilderde voorstelling van de torenbrand, Hans van de Ven. Beeld Stadsarchief Den Bosch

Weersinvloeden konden in de tien jaar die volgden hun verwoestende werk doen. Pas in 1594 was het dak weer helemaal dicht. De middentoren kreeg een nieuwe vorm: niet langer hoog en spits, maar meer koepelachtig.

Stilaan kon gedacht gaan worden aan nieuwe luister voor het kerkinterieur. De tijd zat wat dat betreft mee. Kerk, wereldlijke machthebbers en rijke burgers tastten graag diep in de buidel. Een schitterende kathedraal had behalve religieuze meer dan ooit propagandistische waarde. Met grootse gebaren voor het geloof zette de Contrareformatie zich af tegen de soberheid van de calvinistische vijand.

Die loerde ondertussen op zijn kans. Begin zeventiende eeuw belegerden Staatse troepen onder leiding van prins Maurits Den Bosch een aantal malen. De Sint-Jan was een geliefd doelwit van hun beschietingen. Grote schade wisten ze niet aan te richten. De stad innemen lukte evenmin.

Klein Rome

Het beleg van 1629 leverde wel succes op voor de Republiek. Waar Den Bosch tot dan gold als een ‘klein Rome’ namen de protestanten nu de katholieke kerken over. De eerste hervormde dienst in de Sint-Jan was behalve een eerbetoon aan God een demonstratie van protestantse macht. Behalve prins Frederik Hendrik en zijn vrouw Amalia van Solms zaten de koning van Bohemen en de prins van Denemarken in de kerkbanken.

De man, die zich in 1804 in de Notre-Dame in Parijs in aanwezigheid van, maar niet door de paus had laten kronen tot keizer, draaide dat pas een kleine twee eeuwen later terug. Tijdens een bezoek aan Den Bosch in 1810 beloofde Napoleon Bonaparte de merendeels katholieke Bosschenaren: “U zult de grote kerk hebben en een bisschop.” De Fransman hield woord.

“Het ongelukkig evenement dat de stad hedenmorgen getroffen heeft door het afbranden van een gedeelte van den toren van de St. Jans Kerk”, waarvoor de gemeenteraad van Den Bosch op 5 augustus 1830 in buitengewone vergadering bijeenkwam, was ingrijpend maar minder dramatisch dan de brand van 1584. Alleen de westelijke toren van de kathedraal was beschadigd. Het herstel zou nog jaren kosten. Maar restauratie zou sowieso een rode draad in de volgende eeuwen vormen: de ouderdom vergde het, neogotische bouwmeesters lieten hun fanatasiën op het gebouw los en later deskundigen probeerden die ingrepen weer teniet te doen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril

Meer lezen over de brand in de Notre-Dame? Dat kan op deze pagina.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden