Déjà vu

De sigaret als symbool van studentikoze rebellie

George Hendrik Breitner, 'Zelfportret'. 1882.

Tabaksfabrikant Japan Tobacco Industries betaalde ten minste tien Nederlandse studentenverenigingen voor de exclusieve verkoop van hun sigaretten. Dat mag niet. Slim is het wel. 

Wie de jonge elite aan het roken houdt of krijgt, wint wellicht ook de rest van de jeugd. Slechte gewoonten zijn daarnaast moeilijk af te leren, zeker als ze onbewust geassocieerd worden met misschien wel de mooiste tijd van iemands leven.

Bovendien is het een beproefd recept. De sigaret begon aan zijn opmars in Nederland via studenten. Rond 1870 werden in Leiden voor het eerst jongeheren met deze rookwaar op straat gesignaleerd.

Dat was een breuk met de traditie. Het Nederland van de negentiende eeuw pruimde tabak of rookte sigaren. De pijp hoorde nog meer bij de Lage Landen. In sommige streken kreeg de bruidegom er een cadeau bij zijn huwelijk, als een symbool van breekbaar geluk en huwelijkstrouw. "Een Hollander zonder pijp zou een nationale onmogelijkheid zijn", schreef een buitenlander die Nederland bezocht. "Een stad zonder huis, een toneel zonder acteur, een lente zonder bloemen. Een Hollander zou zonder zijn pijp in de hemel niet zalig kunnen zijn."

Maar de studenten onderscheidden zich graag. Ze hingen graag de dandy uit. Het roken van sigaretten gaf ze iets artistiekerigs. Kunstenaars rookten ze ook. Op een zelfportret uit 1882 kijkt de schilder/ fotograaf George Hendrik Breitner bijzonder zelfbewust de wereld in, met een voor een sigaret geheven rechterarm als een soort bescherming tussen hem en de toeschouwer.

In mediterraan Europa en Latijns-Amerika was het rookartikel in de eerste helft van de negentiende eeuw al populair in sommige kringen. De sigaret werd een massa-artikel dankzij de Krimoorlog (1853-1856). West-Europeanen, die erin meevochten, pikten daar de gewoonte op van Russen en Turken en namen oriëntaalse sigaretten mee naar huis. Het hielp waarschijnlijk dat het oriëntaalse in trek was. Het Oosten stond in die jaren voor verboden, spannende werelden.

Vreemde gewoonte

Waarschuwingen voor de kwalijke gevolgen van sigaretten en andere tabakswaar bleven niet uit. Studenten vergooiden een veelbelovende toekomst met roken. Tom Nast, de Amerikaanse cartoonist die ook de Kerstman en Uncle Sam van hun kenmerkende uiterlijk voorzag, tekende in 1869 een prent voor het tijdschrift Harper's Weekly met als titel 'College Reform'. Het verleden werd vertegenwoordigd door een over zijn boeken gebogen zittende student met pijp, het nu door een gespierde atleet die zijn leerstof staand tot zich nam. De boodschap: mentale kracht hoorde gepaard te gaan met fysieke kracht.

In Groot-Brittannië vonden sommigen het roken van sigaretten maar een vreemde gewoonte, meer geschikt voor de 'minderwaardige rassen van het continent' dan voor de superieure inwoners van de grootmacht van de wereld. De pijp en sigaar met al hun rituelen stonden garant voor echt 'mannelijk plezier'.

In gegoede kringen werd er een heel ceremonieel van gemaakt, met eigen momenten, aparte ruimtes (men only!) en zelfs speciale kleding. De snelle sigaret, niet alleen in trek bij studenten maar ook beter bereikbaar en betaalbaar voor het 'plebs', spotte met al dat moois. De gebruikers daarvan rookten, maar wisten in de ogen van de conservatieve tabaksgebruikers niet hoe te roken.

Criticasters vonden bovendien dat de nieuwerwetse gewoonte iets verwijfds had.

"Een sigaret is het toonbeeld van een perfecte genieting. Hij is verfijnd en je blijft er trek in houden. Wat kan iemand nog meer verlangen?", liet Oscar Wilde het wereldwijze personage Lord Henry Wotton zeggen in zijn roman 'The picture of Dorian Gray'. Dat juist de homoseksuele Wilde zo hoog opgaf van sigaretten en er ook mee poseerde op foto's, liet nog maar zien dat deze rookwaar niets voor echte mannen was.

Lees ook: Tabaksfabrikant sluit sponsordeals met studentenverenigingen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden