'De seculiere wereld is een stuk saaier'

Witte Pater Hugo Hinfelaar verliet Nederland tijdens het 'Rijke Roomse Leven' in de jaren vijftig. Bijna vijftig jaar later keert hij om gezondheidsredenen terug uit Zambia. Hoe kijkt hij terug op zijn tijd als missionaris? 'Wij waren de opstap naar de moderniteit.'

Missiewerk in Zambia, dat was nogal wat voor een onbereisde jonge man in de jaren vijftig. Waarom koos u daarvoor?
"Ik voelde al van jongs af aan een sterke roeping om anderen te helpen. Maar priester worden voor het altaar, dat trok me niet zo. Ik wilde gaan doen wat ze later 'ontwikkelingswerk' zouden noemen. Dat kon in die tijd alleen via de missie, onder andere via de Witte Paters. Het doel was 'het verder helpen van behoeftige mensen'. Ik geloofde dat ik daar een rol te vervullen had."

Had u die rol ook te vervullen?
"Toen ik aankwam in het noorden van Zambia fietste ik rond door de eindeloze bossen waartussen af en toe wat mensen woonden. 'Ik ben hier toch niet gekomen om bomen te bekeren?', vroeg ik de bisschop. Dat beeld veranderde snel. Zambia ontwikkelde zich in een halve eeuw van een samenleving waarin mensen in traditioneel stammenverband leefden naar een opkomende economie met een moderne middenklasse. Ze gingen zo vanuit de bush op de tractor, terwijl wij in Europa tijdens onze ontwikkeling eerst nog de fase van het paard hebben gehad. Als Witte Paters fungeerden wij als 'makelaars' van die opkomende moderniteit. Europa had in die tijd een zeer aantrekkelijke levensstijl, de Zambianen wilden dat ook. Ze zagen ons als een opstap naar die moderne wereld. En dat waren we ook, we legden als eersten structuur aan door middel van wegen, scholen en ziekenhuizen."

Was dat niet misleidend, de belofte van een moderne wereld, alleen te bereiken via bekering tot de katholieke kerk?
"Wij zagen religie, net als zij, als een vanzelfsprekend middel om tot die moderniteit te komen. Religie is niets meer dan het verbinden van mensen en op een bepaalde manier in het leven staan. Dat leek op hun eigen religies. 'Gaat papa ook dood?', is een religieuze vraag die hun kinderen ook stelden. Het zogeheten 'bekeren' was voor hen dus niet iets vreemds, ze pasten onze rituelen en liederen in hun eigen geloof in. Wij bouwden voort op wat zij al hadden, we braken hun cultuur niet af. Tegelijkertijd was het voor een oudere man ongetwijfeld vernederend om bij een jonge man als ik te moeten biechten. Ik was de enige weg tot de moderniteit en dat was ongelijkwaardig. Toch kwamen ze graag bij mij omdat ik in het begin de taal niet goed beheerste. 'Ga maar naar die jonge missionaris, die verstaat het toch niet!'

"Het is ook zo dat de vrouwen zich verzetten tegen de opkomst van de moderniteit. Vrouwen hadden voor onze komst de touwtjes in handen en nu kregen de mannen ineens alle macht. Want ontwikkeling was toen vanuit Europa iets van man tot man, daar kwamen geen vrouwen aan te pas. De vrouwen waren bang hun positie te verliezen en dat ging zo ver dat er gewapende conflicten in de dorpen uitbraken tussen mannen en vrouwen. Daar zijn zelfs doden bij gevallen! Ik heb toen wel gedacht: als dit het brengen van het christendom is, dan kan dat nooit goed zijn. We hebben met succes bemiddeld in dat conflict."

De moderniteit had dus ook een keerzijde?
"Je zou kunnen zeggen dat we bepaalde taboes hebben doorbroken in de Zambiaanse cultuur die juist goed werkten. Bijvoorbeeld het taboe dat als een man vreemdging, hij de schuld droeg als de zwangerschap van zijn echtgenote in een miskraam eindigde of er iets mis was met het pasgeboren kind. Wij vertelden de mensen dat dat onwetenschappelijk was. Dat kwam de mannen wel goed uit. Of het geloof dat er kwade geesten in de bossen zaten waardoor je niet mocht kappen. Dat hebben wij bestreden, met als gevolg dat als je nu gaat kijken, veel bossen zijn verdwenen. Dat zijn zaken die ik nu erg betreur."

En de omgang van de kerk met aids, hoe kijkt u daarop terug?
"De gedachte dat wij massaal het gebruik van condooms hebben verboden is een misvatting. Wij zochten voor elk individu een passende oplossing. Er was en is enorm verzet onder de bevolking, vanuit de cultuur, tegen het gebruik van condooms, dus wij probeerden de levensstijl van mensen te veranderen. Condooms helpen tegen aids, maar het is niet de ultieme en enige oplossing. Wij wilden mensen in laten zien dat seksualiteit iets moois is, en vreemdgaan tot problemen leidt. Maar wij waren niet per se tegen condoomgebruik."

Kregen jullie die ruimte van Rome?
"Rome was ver weg als je ergens in de bush missiewerk deed. Wij werden niet bestuurd door de paus. Toen ik aankwam in Zambia zaten er oudere paters, die de cultuur van de mensen als heidens zagen, en seksualiteit als iets kwaads. Wij jonge paters waren de nieuwe generatie, de jaren zestig drongen ook door tot Afrika. Wij hadden juist respect voor de lokale cultuur. Wij componeerden bijvoorbeeld kerkliederen volgens de Afrikaanse muziek. Er kwamen vrijwilligers uit Nederland om ontwikkelingswerk te doen, kinderen van hun tijd, met moderne ideeën. Wij juichten dat toe, maar de oude paters waren daar vaak niet blij mee.

"Er kwam jaarlijks een inspecteur uit Rome om de Roomse regels te controleren. Maar wij vonden die regels niet zo belangrijk, wij keken meer naar de nood van de mensen. Toen paus Johannes Paulus II in 1980 op bezoek kwam, werd het de mensen verboden te dansen. Maar de Zambiaanse vrouwen konden dat niet nalaten! En de paus kon het wel waarderen. Zelfs de strengste priesters werden lollig en zacht door het vrolijke kerkelijk leven daar."

Terug in Nederland trof u een andere wereld dan de jaren vijftig.
"Het is een wereld waarin ik weinig herkenning vind en die ik moeilijk begrijp. Soms denk ik dat ik wat hier een 'allochtoon' genoemd wordt zal blijven. De samenleving is seculier geworden en daarmee een stuk saaier. Religieuze feesten zoals de doop verdwijnen en men kent de betekenis van een feest als Pasen niet meer. Kerken worden gesloopt en er komen saaie gebouwen voor in de plaats. Christelijke waarden verdwijnen: ik vind dat een zorgwekkende ontwikkeling. Het is immers de basis van onze cultuur en geschiedenis. Ook vind ik dat er weinig positiefs geschreven wordt over het werk dat de kerken en missionarissen tot stand gebracht hebben. De negatieve houding ten opzichte van de kerk vind ik jammer."

Misschien heeft die negativiteit wel te maken met de misbruikschandalen die aan het licht zijn gekomen. Speelde die problematiek ook in de missie?
"Ik heb er in Zambia niets van meegekregen. De kerk is daar erg populair en heeft altijd tot de oppositie behoord in de samenleving, omdat de kerk opkomt voor de zwakkeren. Het zou me niets verbazen als de volgende paus van Afrikaanse bodem komt. Ik praat niets goed van wat zich hier heeft afgespeeld, maar ik vind het beeld dat geschetst wordt dat iedere priester een pedofiel is, erg ongenuanceerd."

Hoe kijkt u terug op uw rol als Witte Pater, is het werk volbracht?
"Ik kijk terug op een geweldige tijd. De culturele uitwisseling met de Zambianen heeft me gemaakt tot wie ik ben. Ons werk heeft de mensen aangezet tot kritisch denken en opkomen voor zichzelf. Anders dan ontwikkelingswerkers hadden wij een roeping en een lange adem, wij hoefden niet in een korte periode te 'ontwikkelen'. We gingen ervan uit dat ontwikkeling een zeer lang en intensief proces is, wij hebben er zelf ook eeuwen over gedaan. Je kunt niet verwachten dat een samenleving zo snel verandert. Toch heeft Zambia een enorm snelle ontwikkeling doorgemaakt en gaat het economisch vooruit. Als Witte Paters zijn wij daarin voorlopers geweest, en hebben we mensen geprobeerd te begeleiden. Maar ontwikkeling is veel meer dan economische vooruitgang, het gaat in eerste instantie om je manier van leven en hoe je je daarbij voelt. Op dat vlak blijven er nog altijd uitdagingen voor het missiewerk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden