'De schuld ligt altijd bij iemand anders'

Interview | Ethicus Frans Jacobs spreekt morgen in debatcentrum De Nieuwe Liefde over schuld. 'Het is niet goed je ogen te sluiten voor de fouten die jouw voorouders hebben begaan.'

De grote roman van Fjodor Dostojevski, 'Misdaad en straf', heeft in het Nederlands niet altijd zo geheten. Veel mensen zullen zich het Russische meesterwerk nog herinneren onder de oude titel: 'Schuld en boete'. Het lijkt geen noemenswaardig verschil, maar daar denkt filosoof Frans Jacobs anders over. Jacobs (1943), emeritus hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Universiteit van Amsterdam, deed onderzoek naar begrippen als schuld en boete, misdaad en straf en schaamte en schaamteloosheid. Morgen is hij één van de sprekers in debatcentrum De Nieuwe Liefde over het thema 'schuld'.

Jacobs: "Schuld en boete zijn vooral termen die passen bij een persoonlijke verhouding. Als je je partner bedriegt met een ander, breek je bewust de gemeenschap met je partner. Als je die gemeenschap wilt herstellen, moet je schuld bekennen en boete doen, maar het moeten wel oprechte excuses zijn, anders heeft het geen zin. Voor iemand die een misdaad begaat, gelden andere regels. Door ergens in te breken, doorbreek je ook de gemeenschap, maar het gaat niet om een persoonlijke relatie. Je krijgt straf, maar er wordt geen welgemeend excuus van je geëist. Wat er van een schuldig mens wordt verwacht, hangt dus af van de situatie."

Kun je die theorie toepassen op de vertaalkwestie rond Dostojevski's roman?

"'Misdaad en straf' is de correcte vertaling van het Russisch, maar het is goed te begrijpen dat eerdere vertalers er 'schuld en boete' in voelden doorklinken. Na zijn moord op de woekeraarster en haar zuster probeert Raskolnikov eerst de verantwoordelijkheid voor zijn daad te ontlopen. Wanneer hij echter een relatie krijgt met Sonja, dwingt haar puurheid hem om haar zijn misdaad te bekennen. Op den duur wordt de morele last van die moorden hem te groot en geeft hij zich aan bij de politie, teneinde zijn straf te ondergaan. Die straf is dan een soort boetedoening voor de schuld die hij op zich heeft geladen, en waarvoor Sonja hem de ogen heeft geopend. Dus inderdaad misdaad en straf in een juridische zin, maar ook schuld en oprechte boete in een morele zin."

Schuld is in de kunsten altijd een belangrijk thema geweest. Is het vermogen ons schuldig te voelen cultureel bepaald?

"Ja, in zoverre dat het niet is aangeboren. Je kunt het vergelijken met taal. Als een mens geboren wordt, gaat hij niet uit zichzelf spreken. Hij is aangewezen op een taalgemeenschap, maar een kind heeft wel een aangeboren vermogen om spraak te leren. Zo zit het vermogen om ons schuldig te voelen ook diep in ons verankerd. Maar het komt pas tot leven als een kind empathisch wordt bejegend. Mensen met een verstoorde moederrelatie hebben vaak een slecht ontwikkeld empathisch vermogen, wat kan leiden tot een psychopathische persoonlijkheidsstoornis. Zulke mensen kunnen heel gevaarlijk zijn omdat ze geen schuldgevoel kennen."

Welke rol heeft religie gespeeld in de ontwikkeling van ons schuldbegrip?

"Religies appelleren heel sterk aan schuldgevoel. In mijn ogen zowel positief als negatief. Kijk naar het christelijk geloof. De erfzonde, het idee dat we allemaal schuldig zouden zijn aan de zonden van Adam en Eva, begrijp ik echt niet. Waarom zouden wij daar nog verantwoordelijk voor zijn? Dat idee moet je flink herinterpreteren, wil je daar nog iets aannemelijks van kunnen maken.

"Tegelijkertijd leert het verhaal van de Barmhartige Samaritaan dat je je schuldig moet voelen als je iemand in nood de rug toekeert. Maar je hoeft geen christen te zijn om een goed mens te zijn, uiteindelijk lijken we allemaal op elkaar."

Zoals we meestal ook geneigd zijn de schuld eerst bij een ander te zoeken?

"Zeker, mensen zijn heel sterk geneigd dat te doen; de schuld ligt altijd ergens anders. Er bestaat wel dat beroemde onderscheid tussen mannen vrouwen, dat zegt dat mannen bij persoonlijk succes zichzelf bedanken, en falen wijten aan hun omgeving. Bij vrouwen is het juist andersom, die zien succes als iets wat door anderen wordt aangereikt, en rekenen zichzelf de mislukkingen aan. Of dat nu klopt of niet, het gaat natuurlijk om de balans. Aan een overdreven schuldgevoel heb je vrij weinig. Kijk naar kerkvader Augustinus, die in zijn jeugd de perenboom van zijn buren plunderde, en daar tientallen jaren later nog steeds mee worstelde. Zinloos natuurlijk; dat was gewoon kinderlijk kattekwaad."

Heeft een mens, of misschien wel een samenleving altijd een zondebok nodig?

"Zondebokken zijn historisch gezien noodzakelijk gebleken. Het begrip zondebok komt uit de Joodse geschiedenis. Jaarlijks werd op Grote Verzoendag een bok de woestijn in gestuurd die door een priester met alle zonden van het volk was beladen. Dat had toen een sterke maatschappelijke functie. Zodra je dat echter op mensen gaat toepassen, loopt het fout. Tijdens de heksenvervolgingen werden oude vrouwtjes verantwoordelijk gehouden voor de slechte oogst, omdat men niet kon accepteren dat de natuur de schuldige was. In het Derde Rijk hadden de Joden het gedaan, en de laatste jaren moeten in Nederland vooral de Marokkanen het ontgelden. Toch heb ik het idee dat het grootste deel van de bevolking nu probeert dat zondebokdenken te verlaten. Wat dat betreft zijn we door schade en schande wijs geworden."

Kan een volk eigenlijk wel 'schuldig' zijn?

"In strikte zin is dat lastig, een volk is een verzameling individuen met eigen verantwoordelijkheden. Maar je kunt je wel vaak schuldig voelen om dingen die je niet persoonlijk hebt gedaan. Simpel voorbeeld: als jij in een auto rijdt, en een brommer scheurt met volle snelheid door rood en komt onder jouw wielen te overlijden, dan treft jou geen blaam, terwijl je je tóch schuldig kunt voelen. Het wordt dan ook van je verwacht dat je medeleven betuigt aan de ouders van het slachtoffer. In een sterker geval kan dat een collectief gevoel zijn. Ik denk dat weinig Duitsers zich kort na de Tweede Wereldoorlog niet schuldig voelden, terwijl de meerderheid van de Duitse bevolking toen weinig viel te verwijten, laat staan de huidige generatie. Wat overigens niet wegneemt dat er nog steeds schadevergoedingen aan bijvoorbeeld ex-gevangenen worden betaald."

Wat is de houdbaarheidsdatum van dat schuldgevoel? Zouden wij Nederlanders ons nog schuldig moeten voelen over ons slavernijverleden?

"Om daar nog morele schuld bij te voelen, is absurd. Alle daders zijn allang overleden en er zijn al meerdere generaties overheen gegaan. Het is wel gezond historisch gedrag je te blijven realiseren wat er is gebeurd. Het is niet goed je ogen te sluiten voor de fouten die jouw voorouders hebben begaan."

Is het dan ook onterecht dat sommige mensen nog altijd excuses van de Nederlandse regering verwachten?

"Ja, het gaat om onze voorouders; wij zijn niet meer schuldig. Wat we wel kunnen, of misschien zelfs moeten doen is herdenkingen stimuleren en de historische waarheidsvinding bevorderen. Dat kun je prima doen zonder zelf schuld te hoeven bekennen. Net zoals de automobilist die de bromfietser doodrijdt de ouders kan opzoeken zonder daarmee de schuld op zich te nemen."

Toch is het een lastige kwestie, blijkt onder meer uit de huidige zwartepietendiscussie. In hoeverre zou de schuld van onze voorouders daar een rol in moeten spelen?

"Die discussie neemt hier en daar overdreven vormen aan. Ik vind het frappant dat veel niet-blanken zich aan Zwarte Piet schijnen te storen, terwijl tegelijkertijd veel gekleurde mensen er geen enkel probleem mee hebben. Maar als mensen er last van hebben, is het een kleine moeite er iets aan te veranderen en groene of rode Pieten te introduceren, zo gaat dat met de meeste tradities. Bovendien zijn de gevoeligheden natuurlijk wel ergens op gebaseerd. Het is echter onzin om de huidige generatie Nederlanders racisme aan te rekenen of een morele schuld aan te praten. De daadwerkelijke slavendrijvers zijn immers al minstens 150 jaar dood, net als de slachtoffers."

Thema-avond 'Wat is Wijsheid. Over Schuld', morgen 2 april. Met Frans Jacobs, Patrick Vlug (humanistisch raadsman bij justitie) en Myrthe Hilkens. O.l.v. Colet van der Ven en Daan Roovers. De Nieuwe Liefde, Da Costakade 102, Amsterdam. Aanvang 20u, toegang euro 10. Reserveren via www.denieuweliefde.com.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden