De schrik van Haarlem

Haarlem worstelt. Al jaren. Met het probleem: hoe hou je het centrum mooi. De discussie over de Appelaar, het nieuwbouwplan in het hart van de stad op de plaats waar de firma Enschede ons papiergeld drukte, heeft ondertussen landelijke bekendheid verworven. Daar dreigt nu een reusachtig complex te verrijzen, een architectonische moordaanslag op de nabijgelegen Grote Markt. Het plan roept zoveel kritiek op dat het steeds wordt bijgeschaafd, het werd wat lager, het werd wat kleiner, dan maar geen schouwburg erin, we knappen de oude nog wel een keer op. Maar dat het echt goed zal komen op die historische plek, daar gelooft bijna niemand meer in.

Het zou niet de eerste keer zijn dat het misgaat. Neem nou het station. Het mooiste station van Nederland, daar zijn filmers en fotografen het over eens (tegenwoordig laat de NS zelfs betalen voor opnamen op deze locatie). Het is tussen 1905 en 1908 gebouwd door de architect D. Margadant en vooral vermaard om zijn 'Jugendstil'. De restauratie, de wachtkamer, zelfs de wc's zijn nog helemaal in stijl, een bezoekje aan het toilet is een echte aanrader. Maar stap je naar buiten, dan sta je op het lelijkste stationsplein van Nederland. Haarlem heet u welkom. Het beeldje van Kees Verkade, van een Haarlems Bloemenmeisje dat een voorbijganger met aktentas een bloem opspeldt, staat er vriendelijk maar verloren op een hoek.

Via de Kruisweg lopen we naar de Ridderstraat, we kruisen de Nieuwe Gracht en werpen links een blik op het bisschoppelijk paleis - sinds kort zonder bisschop. Op nr. 20 in de Ridderstraat is winkelhuis d'Hoop van de befaamde architect Van Loghem. De pui ziet eruit als drukwerk van 'De Stijl'. Naast het 20ste-eeuwse d'Hoop liggen de eeuwen oudere d'Liefde (op nr 22, in 1995 gerestaureerd) en 't Geloof (op nr 24). Een paar stappen verder werp je een blik in de Lange Wijngaardstraat, ook mooi oud - en daar heb je het weer, pal naast al die historie en schoonheid ligt daar de Janskliniek. Een liefdeloos gebouw, zomaar daar neergekwakt. We geven het nu ook een naam, dit verschijnsel. De schrik van Haarlem noemen we het.

Het blijft een mooie stad, daar niet van. Door de Zakstraat, langs het Spaarne, dat daar mysterieuze namen draagt als Koudenhorn en Donkere Spaarne. Hier wijst de gids op allerlei nijverheid: een kopergieterij die sinds 1927 koperen luchters maakt, en talloze panden waarin bierbrouwerijen waren gevestigd. In de 15de eeuw telde de stad er ruim honderd. Tot ver in de 17de eeuw was bierbrouwen de belangrijkste industrie in Haarlem. Nu zijn alle brouwerijen verdwenen. Wel wordt er sinds een paar jaar weer Haarlems bier gebrouwen, naar middeleeuws recept: het Jopenbier. Maar dat wordt gebrouwen in Hulst.

Er wordt ook gebouwd aan het Spaarne. We kijken ernaar met argusogen. Een oude scheepswerf wordt gerestaureerd. Daar moet ook een molen komen. Terugkomen, want ooit stond hij er al: De Adriaan (afgebrand in 1932). Even verderop staat de fraaie trapgeveltweeling waarin vroeger bierbrouwerij De Olyphant gevestigd was. Ernaast is onlangs nog een tweelingpand gebouwd. Modern, met veel glas, van ongeveer dezelfde afmetingen, en als grappige verwijzing naar de scheepvaart op het Spaarne twee scheepsmasten als reuzenvlaggenstokken tegen de gevels. Gewaagd, omstreden, maar deze nieuwbouw valt te verdedigen.

Enigszins gerustgesteld duiken we de binnenstad weer in. Maken een klein hoekje via de Lange Veerstraat, de Oude Groenmarkt, achter de Grote Kerk langs, om op Warmoesstraat 22 uit te komen bij het volste winkeltje van Haarlem. Een unieke uitdragerij vol curiosa, antiek en spannende rotzooi. Aangezien Haarlem is uitgeroepen tot de beste winkelstad van Nederland, mag dit adres op deze wandeling niet ontbreken. Overigens heeft de VVV een winkelroute in de maak.

Toch blijft het tobben. Meteen in de Lange Veerstraat alweer, op nummer 1, staat een prachtige Jugendstil-hoekpand. Nu herbergt het restaurant De Componist, destijds was hier de eerste V & D van Haarlem gevestigd. Het liefdevol onderhoud straalt eraf. En op de hoek ertegenover staat dan weer zo'n ellendig brok nieuwbouw zonder kraak of smaak.

Kom, we concentreren ons op het mooie. De Frankestraat, vergeet de blinde muur van C & A, kijk naar het caleidoscopische landschap van het Doopsgezinde kerk-complex. Het Klein Heiligland, een doorsteekje naar het Groot Heiligland, koffie met taart bij het Frans Hals Museum. We worden weer lyrisch. Kijk nou toch die geveltjes, twaalf trapgevels op een rij: 'de gasthuisjes uit de 17de eeuw, compleet met originele stoepbanken', duidt onze gids. We lopen terug door de Ravelingsteeg, langs een oude stalhouderij. Nog herkenbaar zijn de voederbakken aan de muur, waar nu geraniums in bloeien. We bewonderen het Proveniershuis, met zijn mooie hof. Door de Tuchthuisstraat langs de Kloveniersdoelen, waar nu de bibliotheek in zit - waarna au! de blik getroffen wordt door een bakbeest van een parkeergarage.

Op nu naar de Grote Markt. Het stadhuis! De Vleeshal! De Bavo! De Hoofdwacht! Van Brinkmann, ooit een deftig hotel-restaurant met zalen met behang van goud, staat alleen de gevel nog. De Brinkmannpassage, die er nu is gevestigd, is een treurig winkelcentrumpje dat alles aan allure mist wat zijn naamgevende voorganger zo rijkelijk bezat. Op de Grote Markt is zaterdag markt, heel gezellig maar het belemmert een ruime blik in de rondte.

We staan even stil bij het Klokhuisplein, waar de Appelaar-plannen uitgevoerd zullen gaan worden. Lopen dan via de Begijnestraat door de rosse buurt naar de Bakenessergracht, het mooiste grachtje van Haarlem. En daarna door de ansstraat weer terug naar het station. Nog één parel wacht ons: het Hofje van Staats. Wonderschoon stiltegebied, met glanzend geverfde luiken. En nog één dreun: de Beijneshal, toppunt van anti-architectuur, compleet met parkeergarage. Maar dan zijn we ook weer op het Stationsplein.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden