'De schoorsteen zit in het verdomhoekje'

AMSTERDAM - Ooit stond het land er vol mee: tussen 1880 en 1960 werden in Nederland ruim 12000 bakstenen fabrieksschoorstenen gebouwd. In het horizonprofiel waren ze de directe concurrenten van de kerktoren en alleen om die reden al vaak verguisd en vervloekt. Het is inmiddels allemaal historie. Torens en schoorstenen, die memento's van geloof en industrie, verdwenen her en der uit beeld om plaats te maken voor andere uitroeptekens van glas en beton.

Van de schoorstenen staan nu nog tussen de 500 en 600 exemplaren overeind. Gelukkig hebben ze een lobby: de Stichting Fabrieksschoorstenen (Stif) bekommert zich sinds vijf jaar om hun lot. Secretaris Koos Havelaar kent ze allemaal: dat wil zeggen, ze zijn allemaal vastgelegd in een foto-archief.

Wat maakt een schoorsteen zo bijzonder? Havelaar: ,,Dat wordt door verschillende factoren bepaald. Is er bijvoorbeeld nog iets van de fabriek over en is er een verhaal bij? Uit welke periode is hij afkomstig? Een schoorsteen uit de negentiende of vroeg-twintigste eeuw is meer bijzonder dan een schoorsteen van na de Tweede Wereldoorlog.'' Havelaar kijkt ook naar decoraties en de bouwwijze. ,,Is hij opgetrokken van baksteen, op de ronding gebouwd? Dat is een bijzondere manier van bouwen. Of is hij van radiale baksteen, een steen met gaten erin die in taartvorm werd gebakken?''

En soms is het de kop van de schoorsteen die de aandacht trekt. ,,Dat zie je vooral bij de grote textielfabrieken die naar Engels voorbeeld werden gebouwd. In Engeland zie je bijna complete campaniles, heel kerktorenachtig.'' Zulke mooie torens zijn nog in Tilburg en in Twente te zien.

Van de nog bestaande fabrieksschoorstenen in Nederland is ongeveer een vijfde deel op de lijst van monumentenzorg geplaatst. Een honderdtal is nog in bedrijf. Havelaar en de zijnen zijn afkomstig uit het 'industrieel erfgoed-wereldje', maar de oprichting van een aparte stichting vonden ze niet overbodig. ,,De schoorstenen zitten in het verdomhoekje, en dat terwijl ze zo belangrijk en beeldbepalend waren.''

Stif heeft nu een tweejaarlijkse aanmoedigingsprijs ('het Klimijzer') ingesteld voor diegene die de historische schoorsteen nieuw leven weet in te blazen. Voor 2001 krijgen de gemeentes Boxtel en Sint-Oedenrode de prijs. Boxtel restaureerde de uit 1850 daterende schoorsteen (Havelaar: ,,Een van de oudsten van Nederland'') van de voormalige firma Van Oerle's Band- en Damastweverijen.

Sint-Oedenrode deed hetzelfde met een schoorsteen uit 1916, behorend bij een gaaf complex van een zuivelfabriek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden