De schoonheid en troost van Marlene Dumas

Marlene Dumas (Kaapstad, 1953) krijgt maandag de Johannes Vermeer Prijs 2012 uitgereikt, de hoofdprijs voor een Nederlandse kunstenaar. Wat maakt Dumas tot zo'n bijzondere kunstenaar? Een portret aan de hand van een aantal typerende begrippen.

Hoge hamerprijzen
Geld is futiel voor de pure kunstliefhebber, van veilingopbrengsten profiteert de kunstenaar maar zelden. Toch zijn deze veilingberichten een interessante graadmeter voor de populariteit van Marlene Dumas.

In Nederland zorgde de veiling van 'The Schoolboys' vorig jaar voor ophef. Museum Gouda liet, zonder overleg met andere Nederlandse musea, het werk veilen dat het in 1986 voor 18.000 gulden bij zijn Amsterdamse galerie van Paul Andriesse gekocht had. Een onbekende verzamelaar kocht het voor 1,7 miljoen dollar. Dumas en Andriesse waren al net zo verontwaardigd als de Nederlandse musea: de geldwaarde van het werk was voor Museum Gouda blijkbaar belangrijker dan de betekenis van het werk voor de Collectie Nederland - al werd met de opbrengst de renovatie van het Goudse museum betaald.

Dumas doet het vaker goed op de veiling. Al meer dan 150 werken gingen bij veilinghuis Christies onder de hamer. Niet alleen bij de vestiging in Amsterdam, maar vooral in New York en Londen. Bij de benefietveiling voor Haïti, in New York, legde iemand 2 miljoen dollar neer voor een schilderij van Dumas, in 2008 werd in Londen maar liefst 6,3 miljoen dollar betaald voor 'The Visitor', een schilderij uit 1995. Kopers komen, ondanks de soms politiek of seksueel gevoelige onderwerpen van de werken, uit de hele wereld.

Jetske Homan van der Heide, van veilinghuis Christies in Amsterdam, plaatst Dumas 'in de eredivisie'. "In 1994 veilden we de eerste Dumas. Sindsdien komen vooral Nederlanders die haar werk in haar beginperiode voor weinig geld hebben gekocht, bij ons. Het is inmiddels alsof ze een huis aan de muur hebben hangen. Mensen kopen hedendaagse kunst nooit alleen maar voor de investering, het zijn verzamelaars die graag 'van deze tijd zijn'. En dan is werk van Marlene een goede keus." Opmerkelijk: Dumas bepaalt vaak zelf, bij haar galerie, welk werk voor een museum bestemd is. Dat kan het dan goedkoper krijgen dan een privé-verzamelaar.

Internationaal
We kunnen nu wel trots zijn op 'onze' Marlene, maar is nationaliteit nog wel belangrijk? Toen Zuid-Afrika vorig jaar voor het eerst een eigen paviljoen mocht inrichten bij het enige kunstevenement waarbij nationaliteit nog wél een rol speelt, de Biennale van Venetië, schreef Dumas op haar weblog: 'Wíl een kunstenaar wel een land vertegenwoordigen? Welk land? Geboorteplaats, woonplaats, plaats waar je het langst hebt gewoond? Of de plaats waar je hart naar verlangt?' Geboren en opgegroeid op het platteland bij Kaapstad, Zuid-Afrika, kwam Dumas in 1976 naar Nederland, om bij Ateliers '63 haar schilderopleiding af te maken. Sindsdien woont en werkt ze in Amsterdam. Na 35 jaar is ze dus aardig vernederlandst. Maar zowel in de thema's van haar werk, als in de plaatsen waar ze actief is, is ze een kosmopoliet. Vooral de band met de Verenigde Staten is sterk. Sinds 1990 heeft ze vaak tentoonstellingen in Amerikaanse galeries en musea, in 2008 werd er zelfs een overzichtstentoonstelling in het Museum of Modern Art (Moma) in New York aan haar werk gewijd. Hanna Schouwink, van Dumas' New Yorkse galerie David Zwirner, spreekt over een 'universele kwaliteit', die maar weinig kunstenaars bereiken. Een wereldkunstenaar dus.

Gedreven/betrokken
Een begrip dat steeds weer opduikt wanneer het over Dumas gaat, misschien wel vaker dan haar werk zelf, is de betrokkenheid en gedrevenheid waarmee ze werkt. Schouwink roemt de opstelling van de kunstenaar. "Dumas stelt hoge eisen aan zichzelf, en dat is te zien. Tegelijkertijd blijft ze altijd geïnteresseerd in een gesprek met anderen over haar werk. Of dat nu met een museumdirecteur is of met een student."

Galerist Paul Andriesse kent Dumas al sinds haar studietijd. Zij studeerde samen met zijn broer aan de Ateliers, Andriesse zelf was fotograaf en student kunstgeschiedenis, en bewonderde haar. Hij vertelt: "Marlene hoort bij de mensen die al van jongsaf kunstenaar zijn, als kind al tentoonstellingen maken. Kunstenaar zijn is voor hen geen beroepskeuze, het is een vanzelfsprekendheid. En het gaat hun niet om de reactie van het publiek, het gaat hun echt om het werk." Naast haar werk in haar Amsterdamse atelier is ze ook nauw betrokken bij het kunstonderwijs. Op de Ateliers, de opleiding waar ze zelf begon, is ze een van de vaste begeleiders.

Woorden
Er zijn weinig schilders die zo veel teksten publiceren als Dumas: in catalogi en bij bijeenkomsten maakt de kunstenaar graag haar ideeën persoonlijk duidelijk in beeld en woord. Om het werk van Dumas te begrijpen is het prettig dat ze zoveel naar buiten treedt. Je kunt erop reageren, iets waar kunstenaars niet altijd de ruimte voor bieden. Volgens Andriesse heeft die inzet van 'taal' een oorzaak. "Ze komt uit een Nederduits-gereformeerd gezin, haar broer is dominee. Beelden hadden in haar jeugd een ondergeschikte rol. Ze kwam pas in contact met beeldende kunst door tijdschriften - kunstmusea zijn in Zuid-Afrika lang niet zo dik gezaaid als in Europa." Dumas zoekt ook politieke of maatschappelijke thema's op. Zo heette haar tentoonstelling in de galerie midden in New York 'Against the wall'. Schouwink: "Ze bracht de muur in de Westelijke Jordaanoever ter discussie, de Klaagmuur, en politieke muren in het algemeen, zoals de Berlijnse Muur en de grens tussen de VS en Mexico. Door geen eenduidig antwoord te geven in haar kunst of haar teksten, overstijgt ze de problematiek. En legt de nadruk op de menselijke kant van het probleem."

Een eigen zaal in het Stedelijk
Hoewel Dumas zich niet makkelijk in hokjes laat duwen, heeft ze er toch een gekregen. Bovenaan de grote trap van het gerenoveerde Amsterdamse Stedelijk Museum is een zaal ingericht met alleen maar werk van Marlene Dumas - die van Rineke Dijkstra ligt er tegenover. Een week voor de heropening van het museum werd bekendgemaakt dat het museum Dumas' portret van Osama bin Laden had aangekocht. Ann Goldstein, directeur van het Stedelijk, noemt Dumas 'een van de allergrootste hedendaagse kunstenaars'. In 2014 komt er een overzichtstentoonstelling van Dumas' werk in het Stedelijk. Goldstein kent en bewondert Dumas al lang vanwege haar omgang met de hedendaagse beeldcultuur. "Net als kunstenaars als Cindy Sherman en Sherrie Levine, laat Dumas zien hoezeer het fotografische beeld bepalend is voor hoe wij de wereld en mensen om ons heen begrijpen en organiseren."

Schilderkunst
Marlene Dumas is een traditionele kunstenaar. Qua techniek dan, qua boodschap ligt dat anders. Ze werkt met penselen, olieverf en doek, en maakt schilderijen met herkenbare afbeeldingen: figuratief. Ze werkt in een cyclus: eerst is er een idee, vaak gebaseerd op beeldmateriaal: foto's, beelden uit de media. Nadat ze het idee heeft uitgewerkt, geschetst, omschreven, gaat ze schilderen. Zo ontstaat een serie werken rond een bepaald thema. De schilderijen of tekeningen lijken over de afgebeelde mensen te gaan, maar tegelijkertijd zijn het geschilderde afbeeldingen, gemaakt naar foto's. Het zijn daarmee schilderijen die niet alleen wat zeggen over het onderwerp, maar ook over het weergeven zelf. Op het schilderij 'Measuring Your Own Grave' staat bijvoorbeeld een vrouw die haar armen zo ver mogelijk uitstrekt. Daarmee meet ze 'haar eigen graf', maar ze bepaalt ook de grootte van het doek waarop ze is afgebeeld.

Vaak roepen de werken een ongemakkelijk gevoel op: de mensfiguren hebben een bleke gelaatskleur, en staan vaak heel prominent in het beeld, ze dringen zich op. Goldstein: "Ze raken aan onze gedeelde ervaringen als mens en bieden op onverwachte manieren mogelijkheid tot reflectie. Haar werk is als een scherpe lens waardoor we een sterk gemedialiseerde wereld kunnen zien, een wereld die wemelt van beelden - beeld dat onszelf bepaalt en ook bepaalt hoe we naar elkaar kijken." Ook Andriesse ziet die brug tussen verbeelding en reflectie. "De functie van haar werk is die van de beste kunst: van schoonheid en troost."

Johannes Vermeer Prijs
De Johannes Vermeer Prijs is sinds 2009 een jaarlijkse Nederlandse staatsprijs voor de kunsten, en bestaat uit een bedrag van 100.000 euro, dat besteed moet worden aan een speciaal project. Eerdere winnaars zijn operaregisseur Pierre Audi, filmmaker/beeldend kunstenaar Alex van Warmerdam en fotograaf Erwin Olaf.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden