De schooltuintjes moet ze mooi gevonden hebben

Van Rousseau en Jan Ligthart -de vorige bijdragen aan deze serie- naar Maria Montessori (1870-1952). Zij was de eerste vrouw die wereldwijd invloed kreeg op het onderwijs. In Nederland werd zij alleen voorafgegaan door Elise van Calcar (1822-1904), die hier de ideeën en methoden van Friedrich Fröbel propageerde.

Dolph Kohnstamm

Montessori bezocht ons land voor het eerst in 1914, kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Bij die gelegenheid werd zij ook naar de school van Jan Ligthart in de Schilderswijk gebracht. Daar moet zij gegruwd hebben van de zware schoolbanken waar de leerlingen in zaten en waartegen zij in haar eerste boek zo gefulmineerd had -maar dat boek was hier toen nog niet verschenen.

Wat had ik graag dat bezoek bijgewoond! De schooltuintjes van Ligthart moet zij mooi gevonden hebben, maar de leesplankjes, de wandplaten, het klassikaal lesgeven? Ik ben bang dat zij, die de steun genoot van de Italiaanse koningin, niet begreep waarom onze koningin van Ligthart hield en Juliaantje door zijn leerlingen liet onderwijzen.

Twee boeken van Maria Montessori kregen later in Nederland een grote verspreiding: 'De Methode Montessori' uit 1909, in het Nederlands verschenen in 1916, en 'Zelfopvoeding' uit 1916, voor het eerst in het Nederlands verschenen in 1922. Beide boeken hebben sterk bijgedragen aan de verspreiding van het montessori-onderwijs in ons land. Het eerste legde de basis voor het montessorikleuteronderwijs, het tweede voor het lager onderwijs.

Van het eerste heb ik een door mijn moeder kapot gelezen exemplaar. Zij moest het voor haar opleiding tot montessori-kleuterleidster grondig lezen, getuige ook haar vele kanttekeningen. In 1931 behaalde zij in Utrecht het diploma en kreeg daarna Rotterdamse kleuters onder haar hoede. Dat waren Kralingse kinderen uit de betere kringen. Want aanvankelijk -en eigenlijk nog steeds- werden Montessori's ideeën en methoden door een ander soort ouders omarmd dan waarvoor zij ze had opgeschreven en ontworpen.

In de 'Methode' beschrijft zij heel precies hoe zij voor de allerarmste kinderen in een sloppenwijk van Rome haar Casa dei Bambini, een 'huis voor kinderen', ontwierp. Dit op uitnodiging van een idealistische bestuurder van een woningbouwvereniging, die vervallen woonkazernes renoveerde, de praktijk van onderhuur verbood en voor de werkende moeders in de woonblokken opvang wilde realiseren voor hun nog niet naar school gaande kinderen.

Daar bedacht zij in vrij korte tijd een geheel nieuw systeem van onderwijs, voor kinderen van de allerarmsten. Haar achtergrond: de eerste vrouw die in Italië haar artsexamen deed, daarna met zwakzinnige kinderen ging werken, aanvankelijk de methoden overnemend van twee beroemde Franse artsen, Itard (1774-1838) en Séguin (1812-1880). De eerste was beroemd geworden door zijn opvoeding van de 'Wilde van Aveyron', de tweede door zijn werk met zwakzinnige kinderen. Maria raakte bezield door Séguins boeken en bereikte met de aan haar toevertrouwde kinderen fantastische resultaten, althans volgens haar eigen beschrijving.

Deze mooie arts werkte keihard en met volle overgave, kreeg ongehuwd een zoon -die zij door anderen liet grootbrengen- streed voor vrouwenkiesrecht en vrouwenemancipatie, was diepgelovig en schreef in het begin van haar 'Methode' een vlammende aanklacht tegen de armoede, die de mensen liet wonen in 'walgelijke spelonken'.

Kort geleden schreef Marjan Schwegman een meeslepende levensgeschiedenis van deze vrouw (Amsterdam University Press, 1999), waarin tal van tot nu toe voor mij onbekende details. En dat terwijl ik toch van mijn vierde tot mijn achttiende montessorileerling ben geweest!

In de 'Methode' werden meteen al in de eerste Nederlandse drukken veel foto's opgenomen van klasjes en materialen. Ook van het eerste Haagse montessoriklasje (1916). Die foto's moeten belangrijk bijgedragen hebben aan de omarming van haar ideeen door Nederlandse vrouwen. Dat kinderen op de grond zittend geconcentreerd de door Montessori zelf ontworpen, deels ook van anderen overgenomen, werkjes konden maken, dat zij vrij waren hun werkjes te kiezen, al naar gelang hun individuele ontwikkelingsstadium -het waren voor die tijd revolutionaire vernieuwingen.

Evenals Rousseau geloofde zij in de wijsheid van de natuur en in een door die natuur geleide ontwikkeling. En die was bij geen kind gelijk. Daarom wég met die onderwijzer die voor het bord opdrachten staat te geven aan allemaal ongelijke leerlingen, weg met die schoolbanken die zo stonden opgesteld dat oogcontact tussen meester en leerlingen altijd verzekerd was. Zij liet eenvoudige tafeltjes en stoeltjes ontwerpen, die zo licht waren dat de kleuters ze zelf konden verplaatsen.

Hoe het haar lukte is mij een raadsel, maar bezoekers van haar eerste schooltjes in Rome kwamen allemaal onder de indruk van de rust en de discipline waarmee die verpauperde kinderen hun eigen gang gingen. Voor een groot deel moet dat te maken hebben gehad met de autoriteit die zij uitstraalde. Aan charisma kwam zij niets tekort. Als een filmdiva werd zij in 1913 in de Verenigde Staten binnengehaald en binnen de kortste tijd werden voor kleuters uit de betere kringen van oost- tot westkust Montessoriklasjes ingericht.

Een van de vrouwen die haar op haar triomftocht en in de VS begeleidde was Helen Parkhurst, de latere grondlegster van het daltononderwijs. Maar die eigenzinnigheid van Parkhurst werd tevens oorzaak van een breuk met Montessori. Want evenmin als Freud kon Maria afwijkingen van haar leer verdragen. Zij brak met mensen die van volgelingen tot zelfstandige voortzetters werden. Dit is natuurlijk strijdig met het ideaal van de ontwikkeling tot zelfstandigheid dat zij voor de kinderen zo hartstochtelijk beleed.

Van haar in de 'Methode' beschreven materialen voel ik in mijn vingertoppen nog de schuurpapieren letters voor het schrijfonderwijs, een eigen uitvinding van haar, uit geld- en tijdgebrek geboren. De ontwikkeling van de zintuigen nam in haar systeem meteen een grote plaats in, aan vroege taalontwikkeling besteedde zij minder aandacht en aan 'vrije expressie' -later zo in de mode- vrijwel niet. Dit is haar natuurlijk wel verweten en in de tegenwoordige montessorischolen heeft men die leemte aangevuld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden