De schok van 1987 klinkt nog immer na

Dertien jaar geleden schokte Aleid Schilder de vrijgemaakten met 'Hulpeloos maar schuldig'. Binnenkort komt er een negende druk van dit boekje dat laat zien hoe belastend een geloofswijze kan zijn. En vandaag verschijnt haar jongste boek: 'Terugkeer van een verloren kind', ook al een uitvloeisel van de schok van toen.

Voorjaar 1987 werd streng gereformeerd Nederland, in het bijzonder de vrijgemaakte flank, opgeschrikt door twee gebeurtenissen. Op de avond van Goede Vrijdag zond de Ikon de documentaire 'Hete hoofden, koude harten' uit. De echtgenote van de in 1984 overleden prof.drs. H.J. Schilder -hoogleraar aan de (vrijgemaakte) theologische universiteit te Kampen- en haar oudste kinderen Arnold en Aleid schetsten de tragiek en scheiding van geesten die de kerkscheuringen van 1944 (Vrijmaking) en 1967 (ontstaan van de Nederlands gereformeerde kerken) binnen hun gezin hadden veroorzaakt.

Op dezelfde dag verscheen bij Kok 'Hulpeloos maar schuldig, het verband tussen een gereformeerde paradox en depressie'. Het was een bewerking van Aleid Schilders doctoraalscriptie klinische psychologie. Tijdens een therapiestage met depressieve cliënten ontdekte zij dat onder hen relatief veel gereformeerden waren. Ze sloot niet uit dat elementen uit de (vrijgemaakt) gereformeerde leer mede verantwoordelijk waren voor hun depressie. Ook stuitte zij bij de behandeling op barrières die leken samen te hangen met het geloof van de cliënten ('Ik mag van God geen goede gedachten over mezelf hebben; dat is zondig'). Mede omdat zij hun lijden herkende -zelf was ze in de jaren zeventig twee jaar opgenomen vanwege suïcidaal gedrag- besloot Schilder de relatie te onderzoeken tussen (gereformeerd) geloof en geestelijk welbevinden.

De Ikon-uitzending en het boekje sloegen in vrijgemaakte kring in als een bom. Negatieve reacties overstroomden het vrijgemaakte Nederlands Dagblad en het verwante theologische tijdschrift De Reformatie. 'Lichtere' gereformeerde media hadden wel waardering voor het boekje. Ook de post die Schilder ontving was over het algemeen (zeer) positief. Vooral 'gewone' gereformeerden maar ook mensen uit de zwaardere uithoeken van de Reformatie herkenden zich in het boekje en dankten haar voor de 'verlossing' die het hun had gebracht.

Tussen 1987 en 1996 verschenen er van 'Hulpeloos maar schuldig' acht drukken, knap veel voor een doctoraalscriptie. Het boekje is al een tijd niet meer verkrijgbaar, al er is nog steeds vraag naar. Dat brengt uitgeverij Kok tot een negende druk, dit najaar, waaraan twee hoofdstukken zijn toegevoegd. Een over de reacties tot nu toe -in Schilders eigen woorden: ,,Wat deed het boekje met mensen en wat deden hun reacties met mij''- en een over het veranderde mensbeeld van de schrijfster -van scheidingsdenken naar holistisch denken.

Uitgeverij Kok verwacht dat het boekje nu ook onder zwaardere gereformeerden aftrek zal vinden. ,,De secularisatie gaat ook aan de deur van de streng-gereformeerde kerkgenootschappen niet voorbij. Zij maken eenzelfde ontwikkeling door als de 'gewone' gereformeerden, alleen later'', vermoedt woordvoerster Christine den Draak.

Om het aanvullende hoofdstuk over de reacties te kunnen schrijven dook Schilder in de stapels brieven en de knipselmappen, die ze destijds heeft aangelegd. ,,Ik dook de brief weer op van een zwaar gereformeerde, depressieve vrouw, die de afwas niet meer deed, omdat het toch allemaal niets uitmaakte. God had toch al beslist of ze uitverkoren zou worden of niet. Hoe zij zich gedroeg, zou daaraan volgens de gereformeerde leer niets toe of af kunnen doen. Natuurlijk kan een negatief zelfbeeld ontstaan los van de kerkelijke leer, maar dit voorbeeld laat zien hoe die leer negatieve zelfgevoelens kan versterken.''

Schilder onderzocht in 'Hulpeloos maar schuldig' onder meer de Drie Formulieren van Enigheid, die nog steeds de grondslag vormen van alle reformatorische kerkgenootschappen, op (mogelijk) ziekmakende elementen. Die geschriften, bestaande uit de Heidelbergse Catechismus, De Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels, leggen sterk de nadruk op de zondigheid van de mens: sinds de zondeval is de mens niet in staat tot enig goed en geneigd tot alle kwaad. Hij is een ellendige zondaar, maar moet toch proberen vlekkeloos te zijn en volmaakt. Het goede dat de mens eventueel tot stand brengt, kan hij zichzelf niet toerekenen -trots daarover is zonde- maar valt hem slechts uit genade ten deel. Aan het kwade is de mens, ook al kan hij het gezien zijn zondige staat niet helpen, geheel en al zelf schuldig. Subjectieve ervaring en emotionele beleving doen niet ter zake en staan het geloof zelfs in de weg. Geloven is een zaak van blind gehoorzamen. Een 'klein getal' der mensenkinderen wordt uitverkoren en God alleen maakt uit wie. Toch is de mens zelf ervoor verantwoordelijk als hij er niet bijhoort -en dát betekent eeuwige verdoemenis en hellevaart. ,,Tenzij hij door de Geest Gods wordt wedergeboren'', vult Schilder aan. ,,Maar dat deel van de catechismus is bij de meeste gereformeerden niet zo goed blijven hangen.''

In de boze reacties is Schilder destijds vaak verweten het nest van de vrijgemaakt gereformeerde kerk te vervuilen, waaruit zij zelf was voortgekomen. Zo schreef de vrijgemaakte ethicus prof.dr. J. Douma in het Nederlands Dagblad dat hij bij nader inzien toch niet zou ingaan op de uitnodiging van Aleid om met hem van gedachten te wisselen over haar 'merkwaardige' boekje: ,,Het is mij na de exhibitionistische vertoning van de familie Schilder voor de Ikon-televisie onmogelijk geworden. De kerken die hun man/vader liefhad, heb ook ik lief, en als de naam van die kerken zo door het slijk wordt gehaald als hier gebeurde, kunnen wij elkaar beter niet onder ogen komen.'' Overigens heeft hij onder druk van lezers zijn excuses aangeboden en alsnog een afspraak gemaakt.

,,Die vrijgemaakte verwijten waren niet terecht'', blikt Schilder terug. ,,Ik viel niet de vrijgemaakte kerk aan, maar de gereformeerde kerkleer. Wel is het zo dat die leer naar mijn mening in de vrijgemaakte kerk, die zichzelf beschouwt als 'de enige ware kerk' en in feite zichzelf en bloc heeft uitverkozen, in zijn meest pure vorm tot uiting komt.''

Het grote rumoer dat ze met haar boekje had losgemaakt, heeft Schilders leven 'onvoorstelbaar veranderd'. ,,Cliënten die naar me toekwamen, alle boeken die ik daarna heb geschreven, de lezingen en cursussen die ik geef, ook de column 'Dwalen' die ik vele jaren in Trouw schreef -alles heb ik te danken aan 'Hulpeloos maar schuldig'. Voor mij heeft dat boekje ook emancipatorisch gewerkt. Toen ik eraan begon was ik helemaal niet met religie bezig, maar tijdens het schrijven besefte ik dat het verhaal van mijn gereformeerde, depressieve cliënten ook mijn eigen verhaal was. Af en toe vloog het me nog wel naar de keel: stel je voor dat het tóch waar is, dan schrijf ik nu de hel over mezelf af. Door de vele reacties van herkenning ben ik daarna, tamelijk onverwacht, weer fris aan de slag gegaan met de 'grote vragen' van God, lijden en de vrije wil.''

Bij uitgeverij Ten Have verschijnt vandaag Schilders nieuwste boek, 'Terugkeer van een verloren kind' en later dit jaar een boek over misbruik binnen kerk, sekte en therapie. Ook deze boeken kunnen gezien worden als uitvloeisels van 'Hulpeloos maar schuldig'. Anders dan bij veel collega-psychologen zijn hulpverlening en religie/spiritualiteit, 'heil en heling', voor de schrijfster sindsdien een onafscheidelijk duo. In 'Terugkeer van een verloren kind' verhaalt zij, met voorbeelden uit haar praktijk en op basis van eigen ervaring, hoe mensen door negatieve belevingen afgescheiden kunnen raken van het kind in zichzelf en hoe zij hun ziel kunnen ervaren als afgescheiden van God. Maar ook hoe, onder meer via lichaamsgerichte therapie, de 'bevroren kindertjes' -als vergeten pijn opgeslagen in het lichaam- kunnen 'ontdooien' en de ziel zich kan realiseren 'in oordeelloze aandacht bij God' te zijn. ,,Het kind kan terugkeren, want het is nooit weggeweest. Net als God.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden