De Schilderswijk: slechte cijfers, maar wel veel veerkracht

Beeld Patrick Post

Terug in de Haagse Schilderswijk. In de Jan de Baenstraat is de nieuwbouw drielaags en opgetrokken uit lichtgele baksteen. De kozijnen zijn bordeauxrood en de deuren blauw. Zeg maar: sociale woningbouw-blauw dat overal in Nederland opdoemt. In het midden van de straat ligt een pleintje waarop wat kinderen steppen en in de parkeerhavens staan keurige middenklassers. De bomen zijn net frisgroen uitgekomen.

Documentairemaker Hans Koekoek liep in 1969 met een draaiende camera door een heel andere Jan de Baenstraat, van vóór de sloop. De straat leek smaller en was grauw en verlaten. Koekoek liet de camera in één lang zwartwit-shot door een openstaande voordeur gaan, via krakende treden de smalle trap op en kwam in het gezin van Rinus terecht. Die woonde in deze driekamerwoning met zijn Bep en zeven kinderen.

Aan het einde van dit lange shot bleek ook waar de kinderstemmen uit het begin van de film vandaan kwamen. Achter de gordijnen die als afscheiding dienden, stonden de bedjes tegen elkaar aangeschoven. Het gezin van Rinus werd net wakker.

Koekoek had van de KRO de opdracht gekregen de armoede in een oude stadswijk vast te leggen, en was in de Haagse Schilderswijk uitgekomen. De uitgeleefde woning van Rinus tekende de slechte omstandigheden uit die tijd perfect. Hij bivakkeerde met een te groot gezin in een te klein huis, zonder douche. De muizen aten zichtbaar de restjes op.

Privacy
Van één uitspraak zou Rinus spijt krijgen. Voor de camera beklaagde hij zich met zoveel kinderen op die kleine verdieping, zeg maar, over het gebrek aan privacy. "Veronderstel dat jij daar, hè, ligt te wippen, bij wijze van spreken, en die klanten (zijn kinderen, red.) komen er uitlopen."

Direct na de uitzending op zondagavond hingen de bewoners van de Jan de Baenstraat uit de ramen en spraken schande. Rinus en Bep hadden zelf een zootje van hun huishouden gemaakt en bezorgden de wijk een slechte naam. En al helemaal met die vuilspuiterij van Rinus. Ook de KRO moest het ontgelden. Hoe durfde de omroep zoiets uit te zenden?

De volgende dag vulde de straat zich met duizenden Schilderswijkers die met stokken en borden met 'Rinus de Wipper' erop, het vertrek van het gezin eisten. Dat werd uiteindelijk door de politie ontzet en zou nooit meer terugkeren in de buurt.

Voor veel Hagenaars is dit voorval in het hart van de Schilderswijk een bekende anekdote, maar ze toont perfect aan hoezeer deze buurt in bijna vijftig jaar tijd is veranderd, terwijl er toch ook heel veel hetzelfde is gebleven, zo zal later blijken. In ieder geval zijn bijna alle negentiende-eeuwse woningen vervangen door nieuwbouw, is het welvaartsniveau enorm toegenomen en veranderde de buurt na de Tweede Wereldoorlog twee keer compleet van populatie.

Speciale bijlage

Dit is één van de vele verhalen uit de speciale bijlage over de Schilderswijk, die vandaag bij Trouw verschijnt. Onze verslaggevers spraken de afgelopen maanden met 75 bronnen, en namen meer dan 100 uur interviews af voor dit project. Lees hier hoofdredacteur Cees van der Laan over het project

In de jaren vijftig vertrokken de 'authentieke' Schilderswijkers naar de nieuwe wederopbouwwijken. De oude woningen werden gevuld met bewoners van wijken in het centrum die plaats moesten maken voor 'cityvorming'. Zij moesten de Schilderswijk delen met woonwagenbewoners van wie de kampen werden gesloten. Bij wijze van uitzondering mocht de woonwagen soms op straat blijven staan.

In de jaren tachtig vond er wéér een volksverhuizing plaats. De autochtone Schilderswijkers schoven door naar de betere naoorlogse wijken, naar randgemeenten als Nootdorp en Zoetermeer en later ook Vinex-locaties. Migranten vestigden zich ondertussen juist in de wijk.

Geboren in jaren tachtig
In de buurt is tegenwoordig 91,3 procent van de geregistreerde inwoners van allochtone afkomst, meer dan in de Amsterdamse Bijlmer van weleer. Er leven 110 nationaliteiten. De vraag is of 'de échte Schilderswijker' nog wel bestaat. Als ie al bestaat, woont hij in ieder geval elders.

Volgens Adri Duivesteijn, die in deze buurt is geboren en in de jaren tachtig als wethouder leiding gaf aan de stadsvernieuwing, bestaat zelfs 'de Schilderswijk' niet. De buurt met 31.768 inwoners moet veel eerder als onderdeel worden gezien van de 'arme' zuidoost-kant van Den Haag, die samen met wijken als Transvaal en het Laakkwartier wel tweehonderdduizend inwoners telt. De wijken zijn in het zompige veen gebouwd, terwijl de rijken zich vestigden op het zand van de duinen. Den Haag is met die scheiding de meest gesegregeerde stad van Nederland.

Diederick Klein Kranenburg komt in zijn vorig jaar verschenen historische werk 'Samen voor ons eigen' over de Schilderswijk ook tot de conclusie dat deze buurt feitelijk niet bestaat. Maar hij presenteert totaal andere argumenten. Hij stelt juist dat er niet van één wijk sprake is of is geweest, omdat deze was opgebouwd uit straten en series van straten die door eigen rangen en standen werden bevolkt met - ook al was iedereen blank en arm - eigen cultuurtjes en 'wetten'. Heimwee naar een Schilderswijk die hecht en homogeen was, is volgens hem misplaatst. Wat dat betreft is de buurt juist níet veranderd.

Beeld Inge van Mill

Toch is het onzinnig om het bestaan van de buurt te ontkennen, al is het maar omdat de Schilderswijk onder die naam op de gemeentekaart staat. Dit multiculturele deel van Den Haag wordt wél op veel verschillende manieren getypeerd, waarbij de beleidsambtenaren het meest creatief te werk gaan.

Krachtwijk
In de berg van nota's die over dit zorgenkind zijn verschenen, wordt de wijk 'een ontkiemende kracht' genoemd, in de Vogelaartijd (een verwijzing naar Ella Vogelaar, minister van wonen, wijken en integratie in kabinet-Balkenende IV, red.) een 'pracht- en een krachtwijk' en begin deze eeuw moest de buurt in een 'nieuwe wereldwijk' veranderen. Critici spreken liever van een getto. Alle clichés kloppen.

Al die benamingen kunnen ook van toepassing zijn op andere multiculturele wijken in Den Haag of andere Nederlandse steden. Toch is de Schilderswijk uniek. Niet alleen door zijn geschiedenis van verpaupering, afzetten tegen de overheid, de incidenten rondom Oud en Nieuw en voorvallen als bij 'Rinus de Wipper' - de wijk kreeg een soort geuzennaam, maar werd bij het gezag berucht. Nee, het bijzondere is de omvang van de wijk en de ernst van de problematiek. Nergens in Nederland wonen 31.768 mensen in een versteende omgeving opeengepakt op 150 hectare.

En nergens in Nederland is er een buurt waarin zoveel burgers zonder werk en met geringe opleiding bij elkaar wonen. De Schilderswijk maakt nog steeds deel uit van het armste postcodegebied van Nederland. Het opvallende aan de buurt is juist die combinatie van een stigmatiserende geschiedenis, een concentratie van problemen én een verdieping van die problematiek.

Wie de Schilderswijk vergelijkt met andere Haagse wijken, leest dat in deze buurt meer criminaliteit voorkomt. Vaak wordt die ook door de jongeren uit de buurt zelf gepleegd. Waarom zou je helemaal naar 'het zand' gaan als de Hindoestanen in de eigen buurt gek zijn op goud en de Turken hun geld liever thuis bewaren dan het naar de bank te brengen? De bewoners van de Schilderswijk voelen zich hier dan ook minder veilig dan elders in de stad.

Eenzaamheid
De Schilderswijk kent ook meer werkloosheid, er wonen meer langdurige minima en juist minder jongeren komen met een startkwalificatie van school. Ze zijn ook ongezonder: Schilderswijkers hebben meer suikerziekte en astma, een slechtere psychische gezondheid en meer last van obesitas. Eén op de zes inwoners voelt zich ernstig of zeer ernstig eenzaam, veel meer dan in de rest van Den Haag.

Een Turkse bruiloft op het Jacob van Campenplein Beeld Inge van Mill

Alle negatieve trends die door onderzoekers in heel Nederland worden gesignaleerd, zijn geconcentreerd terug te vinden in de Haagse Schilderswijk. De buurt lijkt wel op een supermarkt waarin de schappen uitpuilen van de ellende. Of is de vergelijking met een bazaar beter? Elk probleem is ook in een andere winkel in een andere stad te vinden, maar geen enkele is zo rijk bevoorraad als hier, in hartje Den Haag. En de winkel is ook zo dichtbij. Op steenworp afstand van het politieke centrum van het land.

Vandaar dat juist deze 150 hectaren zo frequent worden bezocht door journalisten en politici, die een verhaal willen schrijven of een punt willen maken. Met het keurmerk 'Schilderswijk' weten ze dat ze kwaliteit in huis hebben. Dat gold voor de KRO in 1969, maar ook voor Peter van der Vorst die afgelopen zomer voor RTL4 'Rondkomen in de Schilderswijk' maakte. We hebben echt in alle hoeken van het land rondgekeken, maar kwamen uiteindelijk toch in de Haagse Schilderswijk uit, zei hij achteraf. Kranten en weekbladen doen hetzelfde.

Daardoor ligt er een vergrootglas op alles wat er in de wijk misgaat. En dat versterkt weer het beeld wat er al bestond. Toch gaat er ook heel veel goed in de Schilderswijk. Alleen al het feit dat er 110 nationaliteiten in relatieve armoede en onder ongunstige statistieken zonder noemenswaardige problemen op een kluitje bij elkaar wonen, mag een wonder heten. Er zijn amper onderlinge spanningen.

Criminele zzp'ers
Er wordt gewerkt, de kinderen gaan naar school, buurthuis De Mussen kan de vraag naar cursussen niet aan en op het veldje achter de voedselbank komt stadslandbouw van de grond. Er is een netwerk van buurtgroepen en vrijwilligersorganisaties waar de 'wijken op het zand' alleen maar van dromen.

Ook de politie heeft de indruk dat het beter gaat. De vijf hardnekkige jeugdbendes zijn opgerold, en daar zijn er 'maar' drie voor teruggekomen die uit 'fluïde netwerken' bestaan van een soort criminele zzp'ers. De criminaliteit blijft onverminderd hoog, maar neemt af. Het totaal aantal misdrijven daalde in 2014 12,5 procent, diefstal met geweld zelfs met 32,5 procent en de zogenoemde 'high impact crime' (bijvoorbeeld overvallen) met 8,5 procent. Over radicalisering raakt de politie niet in paniek. De IS-demonstranten van afgelopen zomer kozen bewust de Schilderswijk als decor, maar daarmee leeft IS er nog niet. Radicalisering is er wel, maar volgens de politie niet meer dan in andere allochtone wijken, terwijl de concentratie jongeren hier hoger is.

Beeld Inge van Mill

Decennialang was de Schilderswijk een zogenoemde 'opstapwijk', en met die term bagatelliseerde de gemeente Den Haag de problemen in dit gebied ook. De buurt was de onderste sport van de maatschappelijke ladder, een buurt waar inwoners slechts tijdelijk verkeerden. Zodra het beter ging, verhuisden ze naar een beter bestaan.

Dat is niet meer zo. Die 'sociale lift' werkt niet meer. Volgens woningbouwvereniging Haag Wonen die de meeste huizen (goedkoop, en voor grote gezinnen) in bezit heeft, ligt het percentage verhuizers rond de 5 procent, dat is lager dan in de rest van Den Haag. Of dat komt door de economische crisis en of dat blijvend is, valt moeilijk te zeggen. Feit is wel dat de Schilderswijk het voorlopig moet doen met de bevolking van nu.

'Residentiekwaliteit'
De afgelopen tien jaar, vanaf de introductie van het begrip 'Vogelaarwijk', hebben het Rijk en de gemeente tientallen miljoenen euro's gestoken in de vooral ruimtelijke verbetering van de Schilderswijk. Er kwamen parken, ondergrondse afvalcontainers. Werd daarvoor de openbare ruimte ingericht met de restjes uit het gemeentelijke depot, tegenwoordig is het straatmeubilair van duurzame 'residentiekwaliteit'. Alleen het centrum van Den Haag kent nóg betere materialen.

Die verbeteringen maakten onderdeel uit van allerlei contracten die de gemeentelijke partijen met de wijk afsloten. Acht jaar geleden ondertekenden ze het 'Verdrag van de Schilderswijk' met 'afrekenbare doelen over tien jaar' en daaroverheen kwam er nog eens de 'Deal Schilderswijk'. Feit is dat niemand op het gemeentehuis het Verdrag en de beloftes daarin nog kent. Intussen bungelt de Schilderwijk nog steeds onderaan, in welke statistiek dan ook.

Volgens Nicoline Grötzebauch, directeur van buurthuis De Mussen, lijkt het wel of er een muur rond de Schilderswijk staat. De buitenwereld durft er niet in, de Schilderswijker zelf er niet uit. Dat is vooral nadelig voor de laatste. Door de enorme schaal van de multiculturele probleemwijk komt de kansarme bewoner niet in aanraking met de kansrijkere wereld daarbuiten.

Afgebroken en herbouwd
Volgens haar is die schaal een probleem op zich. Daarmee verwijst ze naar de constructie van de wijk. Toenmalig wethouder Duivesteijn was in de jaren tachtig vooruitstrevend toen hij de commerciële projectontwikkelaars buiten de deur zette en de zogenaamde cityvorming met kantoorgebouwen en fly-overs bij de grens van de Schilderswijk wist te stoppen. Hij stelde dat stadsvernieuwing iets was dat je samen met de bewoners deed, en vanuit zijn visie is zijn geboortebuurt later blok voor blok afgebroken en herbouwd tot de nieuwbouw die de Schilderswijk nu is. Bouwen voor de buurt, heette dat.

Dat mag toen vooruitstrevend zijn geweest, met de kennis van nu is daar ook anders naar te kijken. De stenen van de Schilderswijk werden weliswaar vernieuwd, maar de segregatie bleef bestaan. Terwijl in andere grote steden de kansarmen juist werden verspreid en studenten en creatieven de buurten rond het centrum innamen, bouwde Den Haag juist een geheel nieuwe probleemwijk. Die bestaat uit een overaanbod aan goedkope woningen voor grote gezinnen, terwijl een aantrekkelijke winkel-as die het Haagse centrum dwars door de Schilderwijk verbindt met de Haagse Markt - de grootste van Europa - juist ontbreekt.

De gemeente Den Haag probeert de komende jaren met de bouw van koopwoningen het aanbod gedifferentieerder te maken en daardoor de succesvolle Schilderswijkers in de buurt te houden. Misschien trekt ze zo zelfs mensen van buiten. Met zogenaamde 'kluspanden' lokt ze studenten die van een avontuur houden. Maar of dat de Schilderswijk als geheel kansrijker maakt? Misschien is op de wijk de wet van de remmende voorsprong van toepassing. Nieuwe inzichten laten zien dat de constructie niet deugt, maar de buurt is te jong om te slopen. Wat overblijft is de potentie van haar inwoners.

Dit artikel kwam tot stand dankzij twaalf interviews met bewoners van de Schilderswijk, personen die er werken, ambtenaren en deskundigen. Hun namen zijn terug te vinden op pagina 23 in Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden