Review

De schilder en zijn model

Bernlefs boeken gáán altijd ergens over, en zijn toch prettig leesbaar, helder, en vaak ouderwets spannend. Dat geldt ook voor ’Op slot’, een korte roman die je soepeltjes het debat over traditionele dan wel moderne kunst binnenvoert. Een uitstekend boek, vindt Rob Schouten. Maar niet een waar je wakker van ligt.

Bernlef is een vaste en betrouwbare kracht in de Nederlandse literatuur. Romans, verhalen, gedichten, het heeft allemaal een hoog niveau en daar komt bij dat het ook nog eens soepel leest. Hij bezit de gave om grote onderwerpen op een gebruiksvriendelijke manier te verpakken zonder ook maar een moment populistisch te worden. Het zou me niet verbazen als hij met deze eigenschappen een van de meest genomineerde schrijvers van Nederland blijkt te zijn, afgezien van het feit dat hij de meeste grote prijzen ook wel eens gewonnen heeft.

Een van de frappante eigenschappen van zijn werk is dat het behalve literair gehalte ook nog een ouderwets soort spanning bezit. In zijn befaamdste boek, ’Hersenschimmen’, is er de frictie tussen de geest van de dementerende hoofdpersoon en de realiteit. In een andere roman ’Onder ijsbergen’ gaat het zelfs om een heuse moord op Groenland, in een schemergebied tussen traditionele leefgemeenschap en westerse cultuur. In ’Verloren zoon’ speelt hij dan weer met de erfenis van Defoe’s held Robinson Crusoe, maar de zijne ziet er steeds net iets anders uit.

In Bernlefs proza zijn dingen kortom vaak niet wat ze op het eerste gezicht lijken, en dat verbindt het met zijn werk uit de tijd dat hij schreef in het literair tijdschrift Barbarber(opgericht in 1958): door zaken en mensen in een ander daglicht te houden, zien ze er opeens anders, verrassend uit. Zonder in zwaarwichtig gefilosofeer te vervallen laat hij ook als romancier zijn verbeelding grazen in het schemergebied tussen realiteit en verbeelding.

Dat is zeker ook het geval in zijn jongste boek ’Op slot’, een korte roman over het kunstenaarschap. Hoofdpersoon is de schilder IJsbrand Blok, zojuist overleden in het bijzijn van zijn boezemvriend, de fotograaf Dick Noordeloos. Blok staat bekend als oerhollands schilder, al heeft hij een tijdje met uitdagender stijlen geflirt, maar zijn voornaamste schilderkunstige object is toch zijn echtgenote Nadia, die hij zijn leven lang heeft geschilderd.

Daarbij hield hij vast aan zijn allereerste beeld van het onschuldige meisje. Ook al wordt Nadia ouder en ouder, hij prest haar om zijn jonge, ideale model te blijven. Met smeerseltjes en andere hulpmiddelen tracht zij aan zijn eis van haar eeuwige jeugd te voldoen, tot ze er helemaal onderdoor gaat en in een inrichting belandt. Langzaam komen Noordeloos en Bloks dochter Karien na zijn dood achter de contouren van de onwezenlijke en onmenselijke relatie tussen Blok en zijn vrouw, twee mensen die op slot zitten.

De merkwaardige obsessie van de schilder voor het leeftijdloze lichaam van zijn vrouw wordt gecontrapunteerd door de smetvrees van Nadia, die het rommelige leven van haar man eigenlijk nauwelijks verdraagt. Beiden richten ze elkaar in zekere zin te gronde, Blok door de steeds waanzinniger wordende vrouw te laten opsluiten, Nadia door op het laatst de zelfportretten van haar man te vernielen. Twee mensen die ten ondergaan aan hun onwerkelijke perfectionisme. ,,Ze hadden elkaar vermoord, ieder op hun eigen wijze’’, concludeert hun dochter.

Bernlef vertelt deze geschiedenis, die natuurlijk in de grond een discussie is over de grens tussen kunst en werkelijkheid, rechttoe, rechtaan, met eenvoudige middelen en in een transparante, realistische stijl. Afwisselend, in korte hoofdstukken zijn Dick Noordeloos en Karien Blok aan het woord en samen met hen wordt de lezer langzaam het drama ingetrokken. Aan het eind krijgen we wat dagboekaantekeningen van Nadia te lezen en het beeld is compleet. Het is een typische Bernlef-structuur, de zaak wordt van diverse kanten bekeken maar de blik blijft steeds helder.

En passant loost de schrijver ook nog wat kritische ideeën over hedendaagse kunstpraktijken. Karien bijvoorbeeld runt een galerie waar beginnende en matige kunstenaars tegen betaling kunnen exposeren om aan de eisen voor een stipendium te kunnen voldoen. Geen echte maar opportunistische kunstmin dus. En Noordeloos ventileert reactionaire bezwaren tegen de moderne fotografie: ,,Zo’n digitale camera leidde alleen maar tot het maken van nog meer foto’s, nog minder concentratie bij het bepalen van de juiste kadrering, voor het ultieme moment waarop je moest afdrukken. Maar meestal was je te vroeg of te laat, kwam de foto niet los van z’n aanleiding en was zij niet meer dan een verslag, iets gevangen in de tijd, niet eruit getild.’’ Het is het handelskenmerk van Bernlef, moeilijk grijpbare zaken zoals inspiratie, geobsedeerdheid, wezenlijkheid der dingen, weet hij als vanzelfsprekend neer te zetten.

Met dat al neig ik ertoe zijn schrijverschap steeds meer in de ’klassieke’ hoek te plaatsen. Hoezeer hij in het verleden ook speelde met de gedachte aan literatuur als iets dat ontwricht en verbaast is hij er als schrijver toch steeds op uit om ons iets duidelijk te maken. Zijn schrijverschap is transparant, verlicht, van de klare lijn, hij gooit de lezer niet in het diepe. Dat is mooi en aangenaam, maar toch mis ik soms ook iets bij hem, noem het bevlogenheid, urgentie, de drang om zich persoonlijk uit te spreken.

Ik herinner me dat Bernlef zelf zich eens liet ontvallen dat hij de pianosonates van Mozart, de klassieke componist bij uitstek, als het ware te volmaakt vond. Ik begreep toen precies wat hij bedoelde, maar het gaat misschien ook op voor zijn eigen werk.

Op een roman als ’Op slot’ is niks aan te merken en het boek zal ongetwijfeld weer meedingen in alle mogelijke prijzen. Maar misschien is er bij alle onmiskenbare kwaliteiten ook wel een bezwaar: je ligt er niet van wakker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden